ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ
Աստուածաբանութեան եւ քրիստոնէական փիլիսոփայութեան դոկտոր Աբէլ քհնյ. Մանուկեանն ընթերցողների դատին է յանձնել իր նոր՝ «Հայ եկեղեցին ժամանակի մարտահրաւէրների դիմաց» աշխատութիւնը: Աշխատութիւնն ընդգրկում է նաեւ տարբեր տարիներին այս թեմայով հեղինակի հրատարակած մի քանի յօդուածներ:
Աբէլ քհնյ. Մանուկեանի սոյն գիրքն ունի խորը գիտական հէնք: Այն արժեւորւում է բազմաթիւ սկզբնաղբիւրներից արուած մէջբերումներով, յղումներով եւ կարեւոր վերլուծութիւններով, որ շարադրուած են պարզ եւ ընկալելի լեզուով:
21-րդ դարում Հայ եկեղեցու բարեկարգումը կենսական անհրաժեշտութիւն է: «Եկեղեցին ունի սկիզբ, ապրում է զարգացում եւ ունենալու է վախճան կամ կատարում՝ Քրիստոսի երկրորդ գալուստով: Քանի դեռ Եկեղեցին ժամանակի մէջ ապրող ու պատմութեան հետ զարգացող հասարակական միաւոր է, չի կարող լինել քարացած, անփոփոխ մի կառոյց՝ զուրկ զարգացումից եւ բարեկարգումներից» (էջ 66): Եկեղեցին կենդանի օրկանիզմ է. ժամանակի մարտահրաւէրներին ու աշխարհաքաղաքական իրադարձութիւններին զուգընթաց՝ այն մշտապէս ենթարկուել է փոփոխութիւնների: Հետեւաբար՝ բարեկարգման պահանջն առաւել քան արդիական է այսօր:
Արդի ժամանակներում Հայ եկեղեցու առջեւ ծառացած հիմնական մարտահրաւէրներն արագ փոփոխուող հասարակութեան պահանջներին արձագանգելն է՝ միեւնոյն ժամանակ հաւատարիմ մնալով Հայ առաքելական եկեղեցու աւանդութեանը:
Հէնց այս հրատապ հարցերին ու մարտահրաւէրներին է անդրադառնում Աբէլ քհնյ. Մանուկեանը՝ փորձելով բացատրել, թէ ինչո՞ւ է անհրաժեշտ բարեկարգել Հայ եկեղեցին, ինչպէ՞ս եւ ո՞ւմ կողմից պէտք է այն իրականացուի: Ոլորտում հեղինակի բազմամեայ փորձառութիւնը նպաստում է առկայ խնդիրների խորքային ընկալմանը, ինչն էլ հնարաւորութիւն է ընձեռում յստակօրէն նախանշել բարեկարգման ենթակայ ուղղութիւնները եւ առաջարկել բարեփոխումների սեփական հայեցակարգային մօտեցումները։
Ըստ հեղինակի՝ Եկեղեցու բարեկարգման խնդիրը ծագում է ոչ թէ ամայացած եկեղեցիները բազմամարդ դարձնելու կամ արարողութիւնների առթիւ հաւատացեալների թիւը բազմապատկելու, այլ՝ հաւատացեալներին համախմբելու, Քրիստոսի սիրոյ եւ հաւատի մէջ միացած պահելու եւ ժամանակի մարտահրաւէրների պայմաններում նրանց ճիշդ ուղով առաջնորդելու անհրաժեշտութիւնից: Հեղինակը, խօսելով Հայ եկեղեցու ծիսակարգին առնչուող մի շարք բարեփոխումների մասին, անդրադառնում է մերօրեայ չափազանց կարեւոր՝ Հայ եկեղեցու նուիրապետական աստիճանների՝ սարկաւագի, կուսակրօն եւ ամուսնացեալ քահանաների եւ եպիսկոպոսների միջեւ իշխանութեան արդարացի բաշխմանը՝ աւելացնելով. «Թերեւս առաջին դարերի եկեղեցական դրուածքից չկայ աւելի մեծ շեղում, քան առկայ խնդիրը» (էջ 36): Ցաւօք, այժմ մեր Եկեղեցում ամուսնացեալ քահանան ընկալւում է զուտ որպէս ծիսակատար, Եկեղեցում նա զուրկ է առաջնորդական եւ վարչական իշխանութիւններից, այսինքն՝ ստորադաս քահանայ է: Մինչդեռ Սուրբ Պատարագի ընթացքում նրա ձեռքով է իրագործւում մեծագոյն խորհուրդը՝ հացի ու գինու փոխակերպումը Քրիստոսի իրական, մեղսաքաւիչ մարմնի ու արեան: Այս թեմայով հեղինակը արժէքաւոր մէջբերումներ է անում Մաղաքիա արք. Օրմանեանի «Հայոց եկեղեցին» աշխատութիւնից, որտեղ վերջինս առաջարկում է ամուսնացեալ քահանաների առջեւ բացել եկեղեցական բարձր աստիճանները, ազատել նրանց ստորադաս վիճակից, նորից կիրառել Եկեղեցու հնաւանդ եւ կանոնական օրէնքները եւ ընդարձակել քահանայական դասի առաջադիմելու ասպարէզը:
Աբէլ քհնյ. Մանուկեանն անդրադառնում է նաեւ սարկաւագներին՝ ցաւով նշելով, որ վերջիններիս դերակատարութիւնը սահմանափակւում է միայն Սուրբ Պատարագի եւ ժամերգութիւնների ընթացքում երգեցողութեամբ: Այնինչ նրանց ծառայութեան դաշտը շատ աւելի ընդարձակ է: Մեր եկեղեցական կեանքում հեղինակը կարեւորում է եւս մէկ «հոյակապ»՝ սարկաւագուհիների աւանդոյթը, որ «մեր կրօնաւորական կամ վանական կեանքի փայլուն արտայայտութիւններից մէկն է եղել» (էջ 66), եւ ոչ պակաս կարեւոր եւ արդիական նշանակութիւն ունի Հայ եկեղեցու կենսունակութեան համար: «Թէկուզ մասնակիօրէն, հայուհուն կարելի է վերաշնորհել կրօնական այն կոչումը, որ ստեղծել է հանդուրժողականութեան փայլուն ոգի ունեցող Հայ առաքելական եկեղեցին»,– նշում է հեղինակը:
Գրքում արծարծուող յաջորդ հարցն այն է, թէ ինչպէ՞ս եւ ո՞վ պէտք է բարեկարգի Հայ եկեղեցին: Այս խնդրի լուծումը հեղինակը տեսնում է ոչ թէ մէկ անձի մէջ, քանի որ «բարեկարգումը չի կարող իրականանալ անհատի՝ անգամ Եկեղեցու բարձրագոյն հեղինակութեան ծրագրմամբ եւ ցանկութեամբ, այլ՝ հասարակութեան պահանջով: Պահանջները պէտք է առաջնահերթ լինեն պայմաններից, քանզի վերջինները պիտի ծառայեն իբրեւ միջոց միակ նպատակի՝ Հայ եկեղեցու ներքին բարեկարգման եւ վերազարթօնքի իրականացման համար» (էջ 42):
Գիտութեան եւ արդիւնաբերութեան զարգացմանը զուգահեռ՝ հասարակական կեանքում եւ մարդկային յարաբերութիւններում առաջանում են բազմաթիւ հակասութիւններ եւ բարդոյթներ: «Քաղաքակրթութիւնները, մշակոյթները, հասարակութիւնները, ազգերն ու ժողովուրդները շարժման մէջ են. հինը փոխարինուել է նորով… Ժամանակի այս մարտահրաւէրների դիմաց է գտնւում նաեւ մեր Եկեղեցին» (էջ 55):
Հեղինակը կարծում է, որ իրար են հպւում հակոտնեայ երկու աշխարհ՝ մարդն ու եկեղեցին, չկարողանալով ստեղծել իրական մերձեցում, ինչի պատճառով եկեղեցին անհաղորդ է մնում արդի մարդուն: Հաղորդակցութեան այս պակասն ակնյայտ է երիտասարդութեան եւ Եկեղեցու փոխյարաբերութիւններում: Արդի երիտասարդութեան համար խորթ են կրօնական մի շարք եզրոյթներ: «Արեւմտեան քաղաքակրթութիւնը վաղուց արդէն եկեղեցուց խլել է հասարակութեան մէջ բարոյական սկզբունքներ եւ կրօնաբոյր զգացումներ թելադրելու իրաւունքը: Անհատն այսուհետեւ ինքն է որոշում կրօնական ու դաւանական իր պատկանելութիւնը. պետական ու քաղաքացիական օրէնքը նրան իրաւունք է տալիս լինելու անաստուած, անկրօն կամ ընդունելու բոլորովին այլ սկզբունքներ» (էջ 57): Հեղինակը այս հարցի լուծումը տեսնում է կրօնական գիտելիքներ դասաւանդելու մէջ՝ կա՛մ պետական կրթական ծրագրով, կա՛մ Եկեղեցու հոգածութեամբ: Դա կ’իրագործուի, եթէ մեր երկրում ընդունուի կրթութեանն առնչուող օրէնք՝ ի նպաստ Եկեղեցու եւ կրօնի դասաւանդման:
«Եկեղեցու բարեկարգումն՝ էական պահանջ» խորագրի ներքոյ հեղինակը գրում է. «Ստոյգ է, որ առաքելական շրջանի եւ այսօրուայ Եկեղեցին նոյնը չէ, եւ չէր էլ կարող լինել» (էջ 58): Որպէս հիմնաւորում՝ նշւում է, որ ներքին զարգացում չապրող իւրաքանչիւր հաստատութիւն աստիճանաբար մեկուսանում եւ կազմալուծւում է: Այս վիճակն ընդարմացնում է եկեղեցու կենսունակ ընթացքը՝ այն զրկելով իր հիմնական առաքելութիւնից, այն է՝ Տիրոջ ներկայութեամբ մարդկային կեանքի իմաստաւորումից եւ Քրիստոսի փրկարար խորհրդի վկայութիւնից: Աղանդաւորական շարժումների տարածման հիմնական պատճառը հեղինակը տեսնում է հոգեւոր դասի փասիւութեան եւ եկեղեցական գործունէութեան պակասի մէջ: Այս խնդրի յաղթահարումը Եկեղեցու հոգեւոր եւ աշխարհիկ դասերի կարեկցող, օգնող եւ բարեգործ դերի մէջ է, ինչը պէտք է շօշափելի դառնայ հասարակական կեանքի բոլոր բնագաւառներում. «Արդի կրօնը միայն ներհայեցողական չէ, այլեւ գերազանցապէս՝ գործնական-հովուական: Հովուական՝ չի նշանակում ծխի միայն ծիսական-արարողական պահանջները բաւարարել: Բառն ինքնին յուշում է, որ խօսքը հօտը պահելու, պահպանելու, խնամելու, զարգացնելու եւ, ի վերջոյ, առաջնորդելու մասին է» (էջ 59): Եկեղեցին պէտք է բացուի հասարակութեան բոլոր շերտերի առաջ: Եկեղեցու նուիրապետական հեղինակութիւնը հասարակութեան մէջ կարող է արդիւնաւորուել միայն ծառայութեան ճանապարհով, որը պէտք է ընդգրկի հասարակական կեանքի նիւթական, հոգեկան, բարոյական բոլոր ոլորտները:
Հեղինակը Հայ եկեղեցու բարեկարգման մէջ խիստ կարեւորում է Ազգային-եկեղեցական ժողովի դերը: Եկեղեցու պատգամին ու առաքելութեանը ժամանակակից մարդուն հաղորդակից դարձնելու իմաստով՝ Հայ եկեղեցու բարեկարգումը անյետաձգելի անհրաժեշտութիւն է: Նա առաջարկում է ստեղծել եկեղեցական եւ աշխարհիկ դասերի ներկայացուցիչներից կազմուած մի յանձնախումբ, որը կը մշակի Հայ եկեղեցու բարեկարգման լրջօրէն ուսումնասիրուած ծրագիրը: Ազգային-եկեղեցական ժողովի կարեւորութիւնը փաստում է, որ «Հայ եկեղեցին իր իշխանութիւնը չի կենտրոնացնում սարկաւագի, քահանայի, եպիսկոպոսի կամ կաթողիկոսի հոգեւոր պաշտօններում, այլ՝ ընդհանուր Եկեղեցու անդամների ամբողջութեան մէջ… Հայ եկեղեցու ներսում բոլորը ենթակայ են գերագոյն՝ ազգային-եկեղեցական իշխանութեանը. Ամենայն հայոց կաթողիկոսը նոյնպէս ընտրւում եւ անհրաժեշտութեան դէպքում պաշտօնազրկւում է այս գերագոյն իշխանութեան կողմից» (էջ 112): Հեղինակը շեշտում է յատկապէս այն հանգամանքը, որ Հայոց կաթողիկոսը նոյնպէս գործում է ազգային-եկեղեցական ժողովների կայացրած որոշումների սահմաններում: «Այսպիսով կանխւում է Եկեղեցու միանձնեայ ղեկավարման վտանգը: Ընտրական սկզբունքով է պայմանաւորուած Հայ եկեղեցու ժողովրդավարական բնոյթն ու եզակի արժէքը» (էջ 114):
Ըստ Եկեղեցու հնագոյն աւանդութեան՝ թեմակալ առաջնորդները նոյնպէս ընտրուել են ժողովրդի կողմից: Իր թեզը հիմնաւորելու նպատակով՝ հեղինակը վկայակոչում է այն պատմական իրողութիւնը, երբ 1836 թ. Ռուսաստանի կայսր Նիկոլայ Առաջինը հաստատեց Հայ եկեղեցու համար պատրաստուած կանոնադրութիւնը՝ «Պոլոժենիէ»-ն: Այս կանոնադրութեան համաձայն՝ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը եւ թեմակալ առաջնորդները նշանակւում էին ռուսական կայսրի կողմից. «Այս կանոնադրութիւնը հակադրւում էր Հայ եկեղեցու կառավարման ժողովրդավարական սկզբունքին եւ հնաւանդ կանոններին: Եւ ահա, Խրիմեան Հայրիկը… 1906 թ. մայիսի 10-ին հայրապետական սրբատառ կոնդակ հրապարակեց՝ թեմակալ առաջնորդ ընտրելու իրաւունքը ժողովրդին վերադարձնելու նպատակով» (էջ 117):
Յաջորդ կարեւոր խնդիրը, որին անդրադարձել է հեղինակը, նոր Կանոնագրքի մշակման անհրաժեշտութիւնն է: «Կանոնագիրք»-ը Հայ առաքելական եկեղեցու օրէնսգիրքն է: «Կանոնագիրքը սահմանում է Եկեղեցու բոլոր անդամների՝ թէ՛ հոգեւորականների եւ թէ՛ աշխարհիկ հաւատացեալների պարտականութիւններն ու ապահովում իրաւունքների իրացումն ու պաշտպանութիւնը» (էջ 139): Հայ առաքելական եկեղեցին թէեւ պատմականօրէն ունեցել է կանոնագիրք, սակայն դրանում առկայ կանոնները ձեւաւորուել են Է.–ԺԷ. դարերի ընթացքում: «Կանոնագիրք հայոց»-ը միջնադարեան Հայ եկեղեցու իրաւունքի ժողովածու է՝ բաղկացած հոգեւոր-եկեղեցական, ծիսադաւանական, բարոյախրատական եւ համայնքային զանազան խնդիրներ ընդգրկող կանոններից, որոնք ամփոփուած են առանձին կանոնախմբերում»: Ըստ հեղինակի՝ «Կանոնագիրք հայոց»-ը, մշակուած լինելով մինչեւ ԺԷ. դար, այսօրուայ ընկալումներին եւ իրաւական չափանիշներին համապատասխան ամբողջական օրէնսգիրք չէ, այլ՝ առանձին կանոնների՝ պատմական տարբեր ժամանակներում մշակուած ժողովածու: Հեղինակը իրաւացիօրէն նկատում է, որ «Կանոնագիրք հայոց»-ում տեղ գտած մի շարք կանոններ ներկայումս կիրառելի չեն: Դրանք հիմնականում վերաբերում են այնպիսի հարցերի կամ այն աղանդաւորական շարժումներին ու հերձուածներին, որոնք կիրառելի չեն կամ գոյութիւն չունեն արդի հասարակական կեանքում: Ուստի նա առաջարկում է վերակազմել, բարեկարգել եւ արդի հայերէնի վերածել Հայ առաքելական եկեղեցու կանոնագիրքը: «Սակայն սա չպէտք է դիտարկել լոկ իբրեւ տեխնիկական կամ գիտական աշխատանք, այլ՝ հոգեւոր-եկեղեցական պատասխանատու գործընթաց, որ պէտք է ծառայի Հայ եկեղեցու միաբանութեան, ինքնութեան եւ կենսունակութեան պահպանման նպատակին» (էջ 143):
Ազգային-եկեղեցական ժողովի օրակարգում առաջնահերթ խնդիր պէտք է լինի ստեղծել մի յանձնաժողով, որը բաղկացած կը լինի աստուածաբաններից, եկեղեցական իրաւունքի մասնագէտներից, պատմաբաններից, բանիմաց հոգեւորականներից: Այս յանձնաժողովի գերխնդիրը պէտք է լինի մշակել «Կանոնագիրք հայոց»-ը, որը հիմնուած կը լինի Հայ եկեղեցու աստուածաբանական եւ հոգեւոր աւանդութիւնների վրայ:
Հեղինակն առանձնայատուկ նշանակութիւն է վերագրում նաեւ Հայ առաքելական եկեղեցու Եպիսկոպոսաց ժողովին՝ այն դիտարկելով ոչ թէ որպէս կաթողիկոսին առընթեր զուտ խորհրդակցական մարմին, այլ՝ Եկեղեցու սինոդական (ժողովական) կառավարման սկզբունքի արտայայտութիւն եւ կանոնական իրաւասութեամբ օժտուած հաստատութիւն։ Հեղինակի պատկերացմամբ՝ Եպիսկոպոսաց ժողովը, որպէս եպիսկոպոսութեան հաւաքական արտայայտութիւն, կոչուած է մասնակցելու Եկեղեցու կեանքին առնչուող կարեւորագոյն հարցերի քննութեանը եւ դրանց վերաբերեալ որոշումների կայացմանը։
Այս հայեցակէտից մեկնելով՝ եկեղեցական իշխանութեան իրականացումը պէտք է հիմնուած լինի ոչ թէ բացառապէս կաթողիկոսի միանձնեայ տնօրինութիւնների («հայրապետական տնօրինումների»), այլ՝ եպիսկոպոսական քոլեգիալութեան եւ սինոդականութեան սկզբունքների վրայ, որոնց համաձայն՝ Եկեղեցու ընդհանուր բարօրութեանը վերաբերող որոշումները ծնունդ են առնում հաւաքական խորհրդակցութիւնից, համընդհանուր պատասխանատւութիւնից եւ կանոնական համաձայնութիւնից: Այսպիսով՝ կաթողիկոսի ծառայութիւնը դրսեւորւում է ոչ թէ որպէս մեկուսի իշխանութեան իրականացում, այլ՝ Եպիսկոպոսաց ժողովի հետ ներդաշնակ համագործակցութեամբ իրագործուող նախագահութիւն (հաւասարների մէջ առաջինը), որ լաւագոյնս արտայայտում է Եկեղեցու կանոնական եւ եկեղեցաբանական աւանդոյթը։
Գրքի վերջին գլխում հեղինակը խօսում է քահանայական կարգի նուիրականութեան եւ չարաշահման մասին՝ ապօրինի կարգալուծումներով: Վկայակոչելով Յովհան Ոսկեբերանի խօսքերը, թէ. «Երկրի վրայ կանգնած քահանան երկնային գործերի կատարողն է» (էջ 149), նա խորհրդակատարութիւնը բնորոշում է իբրեւ երկնքի եւ երկրի միութեան վայր: «Քահանան Աստծոյ գործակիցն է եւ միաժամանակ՝ ծառան» (էջ 149): Քահանան կոչուած է առաջնորդելու իր համայնքը որպէս հովիւ, սնելու նրան Սուրբ Հաղորդութեամբ, կատարելու Եկեղեցու ծիսակարգը՝ ընկալելով իր անձն իբրեւ յատուկ միջնորդ՝ համայնքի անդամների եւ Աստծոյ միջեւ: Քահանայութիւնը ինքնութիւն է, հոգեւոր կոչում: Քահանայութեան այդ կոչումը Աստծոյ եւ քահանայի միջեւ սուրբ օծումով հաստատուած սիրոյ խորհուրդն է, որ շատ աւելին է, քան արտաքուստ թուացեալ տուչութիւնը: Ձեռնադրութիւնն ու օծումը, որ Եկեղեցու եօթ խորհուրդներից է, ունի անկրկնելի եւ անջնջելի նկարագիր, ինչպէս մկրտութիւնն ու դրոշմը: Հետեւաբար՝ «Ինչպէս վաւերականօրէն մկրտուած եւ դրոշմուած քրիստոնեային հնարաւոր չէ «մկրտալոյծ» կամ «դրոշմալոյծ» հռչակել, այնպէս էլ օրինապէս ձեռնադրուած եւ սուրբ միւռոնով օծուած քահանային հնարաւոր չէ կարգալոյծ անել» (էջ 151), որովհետեւ նրան սրբագործողը Սուրբ Հոգի Աստուածն է: Ուստի Սուրբ Հոգու ներգործութեամբ սրբագործուած քահանայի ձեռնադրութիւնն ու օծումը անլուծելի ու անկրկնելի են: «Գոյութիւն չունի որեւէ ուժ, որ կարողանայ խախտել այս կարգը, որովհետեւ այն հիմնուած է «աստուածային իրաւունք»-ի եւ ոչ թէ եկեղեցական ժողովների սահմանած «մարդկային իրաւունք»-ի վրայ» (էջ 152): Ըստ այդմ էլ՝ քահանայութիւնը տիտղոս չէ, որ շնորհում են, ապա շնորհազրկում նրանից: Քահանայական ձեռնադրութիւնը աստուածային խորհուրդ է, որը որեւէ եկեղեցական կամ քաղաքական իշխանութիւն չի կարող լուծարել: Հեղինակն աւելացնում է. «Վերոգրեալ խօսքերի պերճախօս ապացոյցներից մէկն էլ այն է, որ երբ, այսպէս կոչուած, «կարգալոյծ» հոգեւորականի կարգը վերականգնւում է, նրան վերստին չեն ձեռնադրում կամ օծում, այլ ընդամէնը «Պահպանիչ» օրհնութեան աղօթքը կարդալով՝ վերահաստատում են իր ծառայութեան մէջ» (էջ 154):
Հեղինակը սրբապղծութիւն է որակում կարգապահական խախտումների հիմքով քահանաների նկատմամբ կիրառուող կարգալուծումները, որ որեւէ կապ չունեն քրիստոնէական ներողամտութեան եւ սիրոյ վարդապետութեան հետ: Ըստ նրա՝ կանոնական այս պատժամիջոցի կիրառումը իրաւաչափ է միայն ծանր հերետիկոսութեան պարագայում, երբ հոգեւորականը մերժում է սեփական դաւանաբանական մոլորութիւնից հրաժարուելու եկեղեցական կոչերը. «Զորօրինակ՝ եթէ եկեղեցականը ուրանայ Քրիստոսի անձի մէջ աստուածային եւ մարդկային միացեալ բնութիւնը, եթէ ուսուցանի, թէ Քրիստոս կատարեալ Աստուած եւ միաժամանակ կատարեալ մարդ չէ… կամ պաշտօնապէս մերժի Նիկիական հանգանակի դաւանական սկզբունքները եւ այլն… Արդարեւ, հերետիկոսութեան այս եւ այլ դէպքերում եկեղեցականը, Սուրբ Հոգու պարգեւած շնորհներից ինքնաբերաբար շնորհազրկուելով, դառնում է կարգալոյծ, իսկ Եկեղեցին պարզապէս փաստն է հաստատում» (էջ 155–156): Նրա կարծիքով, երբ այս կամ այն հոգեւորականը կարգալոյծ է հռչակւում, կարգալուծուողից աւելի կարգալուծողն է նսեմանում աստուածային խորհրդի սրբութեան կամ հոգեւոր վսեմ կոչման իրեն վստահուած հեղինակութիւնը չարաշահելու համար:
Ամփոփելով՝ կարող ենք արձանագրել, որ սոյն աշխատութիւնը արժէքաւոր եւ ժամանակին արուած ներդրում է Հայ եկեղեցու արդի հիմնախնդիրների արծարծման գործում: Հեղինակի կողմից առաջադրուած հայեցակարգային մօտեցումները ոչ միայն վերհանում են ներկայ մարտահրաւէրները, այլեւ տալիս են դրանց յաղթահարման կանոնական ուղիները: Աշխատութեան արժէքն է՛լ աւելի է մեծանում Եկեղեցու հայրերի թողած ժառանգութիւնից եւ հայ ժողովրդի պատմութեանն առնչուող երկերից արուած տեղին ու հիմնաւոր մէջբերումներով: Գիրքն անհրաժեշտ ընթերցանութեան նիւթ է ինչպէս հոգեւոր դասի, այնպէս էլ՝ եկեղեցական կեանքի առօրեայ խնդիրներով մտահոգ լայն հասարակութեան համար:
Գայիանէ Թէրզեան
Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանի գիտաշխատող
Երեւան, 13 յուլիսի 2026
