Նվեր ստացա Թորգոմ Վեհապետյանի «Նորսերունդը՝քավությաննոխազ» աշխատության առաջին հատորը, որըերրորդ հրատարակությունն է՝ լրացուցիչ ծանոթագրություններով։ «Նոր սերունդը՝ քավության նոխազ» ձևակերպումն ինքնին հարց է առաջադրում. ինչո՞ւ է մի ամբողջ սերունդ ստիպված կրել նախորդ ժամանակների ծանր հետևանքները, և ի՞նչ դասեր պետք է քաղի ժողովուրդը իր պատմության ամենաբարդ էջերից։
Գիրքն ուսումնասիրելուց հետո եկա եզրակացության. սա պարզապես 1920 թ. ողբերգական իրադարձությունների նկարագրություն չէ։ Սա փորձ է հասկանալու, թե ինչպես են ընդունվում ճակատագրական որոշումները, ինչ դեր ունեն դիվանագիտությունը, միջազգային ուժերի հարաբերակցությունը, քաղաքական հաշվարկը և սեփական սխալների ճիշտ գնահատումը։ Հենց այս պատճառով այս աշխատությունը կարևոր է ոչ միայն պատմությամբ հետաքրքրվողների, այլ յուրաքանչյուր հայ մարդու համար, ով մտածում է պետականության, անկախության և ապագայի մասին։
Թորգոմ Վեհապետյանը պատկանում է այն հեղինակների շարքին, որոնց համար Հայաստանի նորագույն պատմությունը պարզապես ուսումնասիրության նյութ չէ։ Նրա ուշադրության կենտրոնում այն հարցերն են, որոնք անմիջականորեն կապված են հայ ժողովրդի ազգային ճակատագրի հետ։ Առաջին հատորը վերաբերում է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության վերջին և ամենածանր փուլերից մեկին՝ 1920 թվականին։ Այդ ժամանակ Հայաստանը գտնվում էր ծայրահեղ բարդ իրավիճակում։ Մի կողմից՝ պատերազմների հետևանքներ, տնտեսական և ռազմական դժվարություններ, մյուս կողմից՝ միջազգային անկայունություն և մեծ տերությունների հակասություններ։ Հայկական պետությունը փորձում էր գոյատևել մի աշխարհում, որտեղ յուրաքանչյուր պետություն առաջին հերթին առաջնորդվում էր սեփական շահերով։Հենց այդ պայմաններում էին ընդունվում որոշումներ, որոնց հետևանքները զգացվեցին հետագա տասնամյակներում։
Մոսկվա, Ռուսաստանը և հայկական դիվանագիտությունը. Գրքի կարևոր թեմաներից մեկը հայ-ռուսական հարաբերությունների բարդ շրջանն է։1917 թ. հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանը հայտնվել էր նոր քաղաքական իրականության մեջ։ Բոլշևիկյան իշխանությունը փորձում էր ամրապնդել իր ազդեցությունը տարածաշրջանում։ Այդ քաղաքականության մեջ կարևոր դեր ունեին Ռուսաստանի ղեկավար գործիչները՝ Վլադիմիր Լենինը, արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Գեորգի Չիչերինը, դիվանագետ Լև Կարախանը և այլք։Հայկական կողմի առջև բարդ խնդիր էր դրված՝ ինչպես հարաբերություններ կառուցել նոր Ռուսաստանի հետ, ինչպես պաշտպանել Հայաստանի շահերը և ինչպես կողմնորոշվել այնպիսի ժամանակաշրջանում, երբ հին աշխարհակարգը փլուզվում էր, իսկ նորը դեռ ձևավորված չէր։Վեհապետյանի աշխատությունը անդրադառնում է նաև հայկական քաղաքական և դիվանագիտական շրջանակների գործունեությանը՝ ցույց տալով, թե որքան դժվար էր այդ տարիներին ճիշտ ընտրություն կատարել։ Յուրաքանչյուր քայլ կարող էր ունենալ ծանր հետևանքներ։
Սևրի պայմանագիրը և Վիլսոնյան Հայաստանի սպասումը. Հայ ժողովրդի համար Սևրը կապված էր մեծ սպասումների հետ։ Այն ընկալվում էր որպես պատմական արդարության վերականգնման հնարավորություն։ ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը և Սևրի շրջանակում նախատեսվող լուծումները հայության մեջ ստեղծել էին հավատ, որ Հայկական հարցը կարող է ստանալ միջազգային լուծում։Սակայն պատմությունը ցույց տվեց, որ միայն իրավական փաստաթուղթը բավարար չէ։ Անհրաժեշտ են նաև քաղաքական կամք, ռազմական և դիվանագիտական աջակցություն։ Վիլսոնյան ծրագիրը մնաց չիրականացած, որովհետև այն չստացավ այնպիսի միջազգային ուժային հենարան, որը կարող էր այն կյանքի կոչել։Այստեղ էլ առաջանում է գրքի կարևորագույն հարցերից մեկը՝ արդյո՞ք Հայաստանը ճիշտ էր գնահատում այն հնարավորությունները, որոնք ուներ այդ վճռական պահին։
Բաց թողնվա՞ծ հնարավորություններ, թե՞ ողբերգական ընտրության ժամանակաշրջան. Թորգոմ Վեհապետյանի աշխատության առանցքային հարցադրումներից մեկը վերաբերում է 1920 թ. քաղաքական ընտրություններին։Այդ շրջանը միայն ռազմական պայքարի կամ արտաքին ճնշումների պատմություն չէր։ Դա նաև դիվանագիտական ծանր ընտրությունների ժամանակաշրջան էր, երբ Հայաստանի ղեկավարությունն ու դիվանագետները փորձում էին կողմնորոշվել մի միջավայրում, որտեղ մեծ տերությունները առաջնորդվում էին առաջին հերթին իրենց շահերով։Վեհապետյանը քննության է առնում այն տեսակետը, որ հայկական քաղաքականությունը որոշակի փուլում չափազանց մեծ հույսեր կապեց արևմտյան պետությունների, հատկապես Վիլսոնյան Հայաստանի ծրագրի հետ՝ միաժամանակ բավարար չափով չօգտագործելով Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները կարգավորելու հնարավորությունները։Այս տեսակետի համաձայն՝ հայկական դիվանագիտության հիմնական խնդիրներից մեկը դարձավ այն, որ չափազանց երկար սպասվեցին արտաքին երաշխիքներ, մինչդեռ միջազգային իրավիճակը արագ փոխվում էր։Մյուս կողմից՝ ռուսական ուղղությունը նույնպես պարզ և հեշտ ընտրություն չէր։ Բոլշևիկյան Ռուսաստանը ևս ուներ իր աշխարհաքաղաքական նպատակները և ձգտում էր հաստատել իր ազդեցությունը Հարավային Կովկասում։ Սակայն կային նաև հարաբերությունների կարգավորման հնարավորություններ, որոնց մասին տարբեր շրջանակներում քննարկումներ էին ընթանում։Վեհապետյանի և նրա տեսակետը կիսող հեղինակների գնահատմամբ՝ հայկական կողմը այդ հնարավորությունները բավարար արագությամբ և վճռականությամբ չօգտագործեց։
Սակայն պատմական արդար գնահատականը պահանջում է հաշվի առնել նաև ժամանակի բարդությունը։ 1920 թ. գործիչները որոշումներ էին ընդունում ոչ թե արդեն հայտնի պատմության պայմաններում, այլ անորոշության մեջ։ Նրանք չգիտեին, թե որ ճանապարհը ինչ արդյունքի կհանգեցնի։ Ուստի այդ շրջանի գլխավոր դասը միայն այն չէ, թե «ո՞ր կողմը պետք էր ընտրել»։ Ավելի խոր հարցն այն է՝ ինչպե՞ս պետք է փոքր պետությունը ճիշտ գնահատի իր հնարավորությունները, չկորցնի ժամանակը և իր անվտանգությունը չկառուցի միայն արտաքին խոստումների վրա։ 1920 թ. փորձը ցույց տվեց, որ պատմական իրավունքները, արդար պահանջները և միջազգային աջակցությունը ինքնին բավարար չեն, եթե դրանց չեն ուղեկցում ճիշտ հաշվարկը, արագ որոշումները և պետական շահի հստակ գիտակցումը։
Շահան Նաթալիի գնահատականը. Թորգոմ Վեհապետյանի աշխատությունը կարևոր է նաև այն արձագանքով, որ ստացել է հայ ազգային մտքի ներկայացուցիչների շրջանում։Գրքի մասին բարձր գնահատական է տվել Շահան Նաթալին՝ 20-րդ դարի հայ ազգային-քաղաքական կյանքի հայտնի գործիչներից մեկը։ Նա եղել է գրող, հրապարակախոս և ազգային հարցերով ակտիվորեն զբաղվող անհատականություն, որի գործունեությունը կապված էր հայ ժողովրդի պատմական իրավունքների, ազգային ինքնագիտակցության և արդարության խնդիրների հետ։Նաթալիի գնահատականը կարևոր է նրանով, որ ցույց է տալիս՝ Վեհապետյանի գիրքը ընկալվել է ոչ միայն որպես պատմական իրադարձությունների նկարագրություն, այլև որպես ազգային մտածողության և անցյալի դասերը հասկանալու փորձ։
Ինչու է այս գիրքը կարևոր այսօր. Այս աշխատության արժեքը միայն 1920 թվականի պատմությունը ներկայացնելու մեջ չէ։Այսօր էլ Հայաստանը կանգնած է բարդ տարածաշրջանային և միջազգային խնդիրների առաջ։ Նույն հարցերն են շարունակում մնալ կարևոր.ինչպես պահպանել պետականությունն ու անկախությունը, ինչպես ճիշտ գնահատել մեծ ուժերի շահերը, ինչպես համադրել ազգային նպատակներն ու իրական հնարավորությունները, ինչպես ընդունել որոշումներ, որոնց հետևանքները կարող են որոշել երկրի ապագան։ Անցյալի ուսումնասիրությունը չի նշանակում ապրել անցյալով։ Ընդհակառակը՝ այն հնարավորություն է տալիս ավելի խոհեմ լինել ապագայում։Պատմությունը միայն մեղավորներ փնտրելու համար չէ։ Այն պետք է օգնի հասկանալ պատճառները, գնահատել սխալները և գտնել այն դասերը, որոնք անհրաժեշտ են ապագայի համար։«Նոր սերունդը՝ քավության նոխազ»-ը հենց այդպիսի գիրք է։ Այն չի տալիս միայն պատրաստի պատասխաններ, այլ ստիպում է մտածել։Ժողովուրդները չեն կարող փոխել իրենց անցյալը, բայց կարող են փոխել այն, թե ինչպես են հասկանում այդ անցյալը և ինչ դասեր են քաղում դրանից։
Այս պատճառով այս գրքի նոր հրատարակությունը պարզապես մշակութային իրադարձություն չէ։ Դա հնարավորություն է նորից ուսումնասիրելու մեր պատմության բարդ էջերը, հասկանալու մեր անցած ճանապարհը և ավելի գիտակցված կառուցելու ապագան։
Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ
orer.eu
