Սփյուռքյան համայնքների բուդապեշտյան համաժողովի դասերը. մարտահրավերներ եւ առաջարկներ

Վերջին 25 տարիներին բազմաթիվ համահայկական եւ համաեվրոպական հավաքներ են տեղի ունեցել եվրոպական տարբեր երկրներում, որոնց գերակշիռ մասին ներկա ենք եղել։ Ստեղծվել են տարբեր եվրոպական հայկական կազմակերպություններ կամ դասական կառույցներն են ջանացել համախմբել բոլորին, բայց այդպես էլ ոչինչ չի ստացվել։ Ոչ մի կառույց այդպես էլ երկար կյանք չի ունեցել։ Պատճառների մասին քանիցս գրել ենք,  եւ թերեւս առաջիկայում այդ թեմային հարկ կլինի առանձին անդրադառնալ։

Օրվա թեմայի առիթը փետրվարի 2-ին Հունգարիայի մայրաքաղաք Բուդապեշտում՝  խորհրդարանի շենքի պատմական շքեղ դահլիճում «Քրիստոնյա Հայ սփյուռքի իրավիճակը մեր օրերում» համաժողովի անցկացումն էր։ Գաղափարի եւ իրականացման հեղինակը Նիկողոս Հակոբյանն էր՝ Հունգարիայի Ազգային ժողովում հայ համայնքի խոսնակը։ Սկզբնական շրջանում մտածում էին, որ մասնակիցների թիվն ավելին կլինի, բայց 25-ի փոխարեն Բուդապեշտ էին ժամանել 17  պատվիրակ՝ հիմնականում  Միջին Արեւելքից ու Եվրոպայից։   Հայկական համայնքների մասին զեկուցումներով հանդես եկան հրավիրյալ բանախոսները՝ Դոկտոր Կրանից Պետեր (Հունգարիա) , Հակոբ Ասատրյան (Չեխիա), Գերպծռ. Հայր Մաշտոգ Թ.Ծ.Վ. Զահթերեան (Լիբանան), Կարո Հակոբյան (Շվեդիա), Սոնա Հարությունյան (Իտալիա), Սարգիս Բուրունսուզյան (Սիրիա), Վարդգես Նալբանդյան (Եթովպիա), Հայր Վահան Հովագիմյան (Ավստրիա), Ռաքել Մարգարյան (Հորդանան), Առնոլդ Ստեփանյան (Վրաստան), Տիգրան Ղալումյան (Հունաստան), Արա Կոչունյան (Թուրքիա), Դոկտոր Պուշկաշ Ատիլա (Ռումինիա), Հրաչյա Բոյաջյան (Լեհաստան), Արսեն Մելքումյան (Ուկրաինա), Գարո Քեչիչյան (Քուվեյթ)։

Համաժողովն անցավ  Հունգարիայի Ազգային ժողովի նախագահ Լասլո Քյովերի  և Հունգարիայի փոխվարչապետ Ժոլտ Շեմյենի հովանու ներքո, իսկ ներկաներին ողջունեց Ազգային ժողովի փոխնախագահ  Յանոշ Լատոցայը, կարեւորելով հայկական սփյուռքի նման մակարդակի համաժողովի անցկացումն ու հունգարահայության քրիստոնեական ժառանգությունը։ Իր ողջույնի խոսքում նա հիշեցրեց նաեւ, որ երկու ազգերն էլ անցել են պատմության փորձությունները, բայց փոթորիկները մեծ վնաս են հասցրել եւ նրանց անկախությունը մի քանի անգամ կասկածի տակ է դրվել, նրանց համայնքները ոչնչացվել են, ինչի արդյունքում ամբողջ աշխարհում ստեղծվել է միլիոնավոր մարդկանցից բաղկացած սփյուռք, որոնք պահպանում են իրենց նախնիների ավանդույթները, լեզուն և մշակույթը։ Խորհրդարանի փոխնախագահը հիշեցրեց Հունգարիայում հայ համայնքի պատմությունը՝ սկսած Գրան (Էշտերգոմ) առաջին բնակիչների ժամանումից, որոնք իրենց ինտեգրման ընթացքում թողեցին առանձնահատուկ ճարտարապետական ​​ժառանգություն ապագայի համար։ Այնուհետև նա խոսեց 17-րդ դարի վերջին Զիբենբուրգի իշխան Միքայել Ապաֆիի օրոք ներգաղթի ալիքի մասին։  Հետագայում, չնայած ինտեգրմանը և ձուլմանը, Գեմայնշաֆտում սկսվեց հայկական վերածնունդ, որի անդամները բնութագրվում էին որպես «հունգարահայեր» և  կրում էին երկու ազգերի ավանդույթները: Հունգարիայում կաթոլիկ հայերը կարևոր դեր էին խաղում որպես վաճառականներ, ֆերմերներ, սպաներ, պետական ​​աշխատողներ, արվեստագետներ, բանաստեղծներ և քաղաքական գործիչներ։ Յանոշ Լատորցայը բարձրացրեց քրիստոնեական հավատքի կարևոր դերը՝ աշխարհը լավագույնս պաշտպանելու համար։

Այնուհետեւ Հունգարիայում Հայաստանի դեսպան Հայկակ Արշամյանը ողջունելով նման ֆորումի անցկացումը, հույս հայտնեց, որ այն հիմք կհանդիսանա հետագա մասնագիտական համաժողովների անցկացման համար։

Համաժողովը վարող` Հունգարիայի Ազգային ժողովում հայ համայնքի խոսնակ Նիկողոս Հակոբյանն էլ ընդգծեց, որ այս հավաքի հիմնական նպատակն է կիսվել համայնքային փորձառությամբ եւ քննարկել համագործակցության հնարավորությունները։ «Մեզ համար մեծ պատիվ է, որ Հունգարիայում առաջին անգամ կարողացանք այսքան մեծ թվով համաժողովի մասնակիցներ  ընդունել մի հարկի տակ՝  մեր փորձը կիսելու, միմյանց վիճակի, մտահոգությունների մասին իմանալու և մեզ հուզող հարցերի  վերաբերյալ առաջարկվող կամ հնարավոր լուծումների մասին կարծիքներ հայտնելու վերաբերյալ։ Համաժողովի կազմակերպման ընթացքում, պետք է խոստովանեմ, որ հաճախ ինձ թվում էր, թե անհնարին գործ եմ ձեռնարկում այս հսկայածավալ աշխատանքը կազմակերպելու համար, բայց, ի վերջո, ինձ հաջողվեց բոլոր հյուրերի հետ համաձայնության գալ համաժողովի կազմակերպման ժամանակի հարցում՝  ձգտելով  համաժողովի անց կացման  համար    հարմար վայր գտնել և այդ ընթացքում հաղթահարել ստեղծված քաղաքական իրավիճակի պատճառով առաջացած դժվարությունները»,- ասաց նա։ Նիկողոս Հակոբյանի ասելով. «Աշխարհում ստեղծված իրավիճակով պայմանավորված՝ կարծում եմ, որ այս համաժողովը հատկապես նպատակային է և անհրաժեշտ, քանի որ սփյուռքում հայ մշակույթի, լեզվի և ավանդույթների պահպանումը ներկայում գնալով ավելի դժվարին խնդիրների հետ է առնչվում։ Նա հույս հայտնեց, որ ելույթ ունեցողները, ներկայացնելով հայկական սփյուռքի ներկա իրավիճակը, կմասնակցեն օգտակար փորձի փոխանակմանը և կխթանեն նոր համագործակցությունների զարգացմանը։

Իհարկե, քննարկումների համար  ժամանակ չմնաց եւ մտքերի փոխանակումը հիմնականում տեղի ունեցավ ընդմիջումներին, անձնական հանդիպումների ու զրույցների ձեւաչափով, որոնց ընթացքում մասնակիցները կարողացան կիսվել  իրենց հուզող հարցերի շուրջ, նաեւ շփվել համաժողովին ներկա  ինչպես հունգարահայերի, այնպես էլ հայաստանցիների ու արցախահայերի հետ, որոնք բնակվում են Բուդապեշտում։ Օրվա բանախոսները ներկայացրին իրենց համայնքների պատմական ուղին, ներկայի խնդիրներն  ու ապագայի ծրագրերը։ Կազմակերպիչների խնդրանքն էր քաղաքական հարցեր չշոշափել եւ  սահմանափակվել միայն համայնքային համագործակցության թեմաներով։ Հետեւաբար այս տեսակետից համաժողովն ուներ ավելի տեղեկատվական բնույթ եւ  ծառայեց նոր ծանոթությունների ու կապերի հաստատման համար։

Հունգարիայի հայ համայնքի կազմավորման մասին  բանախոսեց դոկտոր Պետեր Կրանիցը, ներկայացնելով  Տրանսիլվանիայի հայերի պատմությունից մինչեւ նորօրյա միգրացիոն հոսքերը, հայաստանցիների ու արցախցիների հաստատումը Հունգարիայում։ Հունգարահայերը համարվում են 13 ազգային փոքրամասնություններից մեկը, իսկ Պազմանի համալսարանի հայագիտական դասընթացներում սովորող ուսանողների 1/3-ը արցախահայեր են։ Հունգարահայության կազմավորման նրա գնահատականը հետեւյալն էր. «Հունգարիայի հայ սփյուռքը բազմազան և տարասեռ համայնք է, որը խոսում է տարբեր լեզուներով, տարբեր հավատքներով և շատ տարբեր սոցիալ-մշակութային ծագում ունի։ Կարելի է առանձնացնել երեք տարբեր խմբեր. Հունգարիայում ամենաերկար պատմություն ունեցող ամենամեծ խումբը Տրանսիլվանիայի և Վոյվոդինայի հայ համայնքն է, որոնց մեծ մասը Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո գաղթել է Բուդապեշտ և հունգարական այլ քաղաքներ։ Նրանք խորը և համապարփակ ինտեգրվել են հունգարական մեծամասնության բնակչության հետ, խոսում են հունգարերեն, իրենց անունները հայերենից փոխել են հունգարերենի և հետևում են կաթոլիկ հավատքին։ Այսօր Հունգարիայում հազարավոր մարդիկ կան, ովքեր գնահատում են իրենց հայկական արմատները։ Վերջերս ես երկար քննարկում ունեցա Բուդապեշտում պաշտոնական այցով գտնվող Հայաստանի փոխարտգործնախարարներից մեկի հետ, ով ասաց, որ իր տպավորությունն այն է, որ հունգարական նախարարություններում գրեթե բոլորը պնդում են, որ ունեն հայկական արմատներ, բացառությամբ արտաքին գործերի նախարարի և վարչապետի։ Հնարավոր է՝ չափազանցություն լիներ, բայց իրականում դա ցույց է տալիս, թե ինչպես է հայկական ինքնությունը պահպանվում նույնիսկ համայնքի ամենաձուլված անդամների շրջանում։ Հունգարիայի պաշտոնական մարդահամարների համաձայն՝ հայ ազգության հետ մշակութային կապեր պահպանող մարդիկ երկու անգամ ավելի շատ են, քան իրենց հայ համարող մարդիկ. սրանք հիմնականում Տրանսիլվանիայի հայերի ժառանգներն են։

Երկրորդ խումբը արևմտյան հայերի կամ օսմանյան հայերի համայնքն է, որը Հունգարիայում բնակություն է հաստատել 19-րդ և 20-րդ դարերի սկզբին, որոնցից շատերը փախստականներ են եղել Համիդյան կոտորածների և Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ տեղի ունեցած ցեղասպանության պատճառով։ Նրանք թվաքանակով ամենափոքրն են, ընդհանուր առմամբ կարող է լինել մոտ 30 ընտանիք։

Երրորդ խումբը հայերի հարկադիր արտագաղթի հետևանքն է Հայաստանի Հանրապետությունից և Լեռնային Ղարաբաղից՝ Խորհրդային Միության փլուզման ընթացքում և դրանից հետո տեղի ունեցած հակամարտությունների և աղետների ժամանակ՝ Գյումրու երկրաշարժը և Ղարաբաղյան երեք պատերազմները։ Փախստականների վերջին հոսքը 2023 թվականին Արցախի ինքնակառավարման փլուզումից հետո էր. մոտ 300 հայ բնակություն հաստատեց Հունգարիայում։ Այսօր Հունգարիայում ապրում է մոտ 4500 հայ, բայց միայն մոտ հազարն է խոսում հայերեն որպես մայրենի լեզու. մեծամասնությունը կազմում են Տրանսիլվանիայի և Վոյվոդինայի պատմական հայկական համայնքը, որն այսօր գտնվում է Ռումինիայում և Սերբիայում։

Այս պատմական համայնքի ամենաառանձնահատուկ առանձնահատկությունը նրանց խորը ինտեգրումն է»։

Տողերիս հեղինակը(Հ.Ասատրյան), Պրահայում հրատարակվող  ՕՐԵՐ եվրոպական ամսագրի գլխավոր խմբագրի հանգամանքով ներկայացրեց չեխահայության համայնքային կազմավորման պատմությունը, մասնավորապես նշելով. « Չեխիայի ներկա տարածքում հայերի բնակության մասին տեղեկությունները մեզ հասել  են ավելի վաղ ժամանակներից։ Օրինակ՝  դեռեւս 14-րդ դարում Կարել 4-րդ կայսերը հայերին հրավիրել է Պրահա, որպեսզի հիմնադրեն գորգագործությունը։ Ապա  17-18-րդ դարերում պոլսահայ, հետագայում սիրիաբնակ  աստվածբան եւ  առեւտրական  Գեւորգ Դեոդատ Դամասկոսցին (Աստվածատրյանը) ոչ միայն 18-րդ դարի սկզբներին Պրահայում բացել է առաջին սրճարանը, այլեւ գրել է 7 աստվածաբանական աշխատություն։ Իսկ  20-րդ դարի սկզբին Չեխիայում արդեն  հաստատվել են  ոչ միայն  առեւտրական հայեր, այլեւ ուսանողներ։ 1918 թվականից հետո, հատկապես երբ անկախ Հայաստանի Հանրապետությունն ու Չեխիան դիվանագիտական ու առեւտրատնտեսական կապեր են հաստատել, ուսման նպատակով Պրահայում են հաստատվել 80-ից ավելի հայ ուսանողներ, որոնց կրթաթոշակը հատկացրել է է Չեխիայի նախագահ Մասարիկը։

Այդ տարիներին ստեղծվել  է ՀՅԴ հայ ուսանողական միություն, գործել է ՀԲԸՄ մասնաճյուղ, Հայկական միությունը եւ այլն։ Բայց այս կառույցները երկար կյանք չեն ունեցել, քանի որ  ուսումն ավարտելուց հետո հայերը մեկնել են տարբեր երկրներ։ Միայն Պրահայում Արեւմտյան Հայաստանից հաստատված Բաբիկ Գալիկյանի սերունդն է, որ մինչ օրս ապրում է Չեխիայում։ Նրա որդին՝ արեւելագետ Նշան Մարտրոսյանը, եղել է Պրահայի Կարլի համալսարանի հայագիտության բաժնի հիմնադիրը, իսկ նրա որդին՝ կինոսցենարիստ Հայկ Մարտիրոսյանը մինչ օրս ապրում է Պրահայում։

Խորհրդային շրջանում տարբեր հայ ընտանիքներ են հաստատվել Չեխիայում, բայց նրանց թիվը մի քանի տասնյակից չի անցել։ Հիմնականում  Չեխիա են տեղափոխվել նրանք, ովքեր ամուսնացել են չեխերի հետ։ Այդպես հաստատվել են ռումինահայ, սիրիահայ, պարսկահայ, ալբանահայ, ռուսահայ  ընտանիքներ։ Հետաքրքիր է, որ նույնիսկ այն հայերը, որոնք հաստատվել են Չեխիայում, այստեղ երկար չեն մնացել, տեղափոխվել են եվրոպական այլ երկրներ կամ Ամերիկա։  Խորհրդային տարիներին երկու երկրների ու ժողովուրդների միջեւ կապերը զարգացել են  հիմնականում մշակութային փոխանակումների ճանապարհով։ Չեխահայության պատմության թեմայով այժմ հետաքրքիր մանրամասներով գիտական թեզ է պատրաստում  Կարլի համալսարանի դոկտորանտ,   orer.eu  կայքէջի գլխավոր խմբագիր Աննա  Կ. Կարապետյանը, որը կհրատարակվի առաջիկա տարիներին։

1990-ականներից նոր շրջան է սկսվել չեխահայության համար։ Անկախության ընձեռած հնարավորություններից օգտվելով Հայաստանից ու Խորհրդային Միության այլ հանրապետություններից բազմաթիվ հայեր են եկել Չեխիա, հիմնականում փախստականի կարգավիճակով, իսկ նրանք, ովքեր անօրինական կարգավիճակ են ունեցել, մեկնել են եվրոպական այլ երկրներ։ Ըստ ոչ պաշտոնական տվյալների այդ տարիներին մոտ 10 հազար հայ կար Չեխիայում, որոնցից փախստականի կարգավիճակի համար դիմել էր 3093-ը։  Իսկ 2005 թվականի տվյալներով օտարերկրացու պաշտոնական գրանցում ուներ ընդամենը 1268 հայ։

Այսօր սակայն այլ է իրավիճակը։ Շատերը դարձել են Չեխիայի քաղաքացի, մեծացել է խառը ամուսնությունների քանակը, եւ դժվար է ասել, թե որքան հայ է ապրում Չեխիայում, թեեւ պաշտոնական տվյալներով նշվում է 8-10 հազար թիվը»։

Բանախոսն անդրադարձավ նաեւ համայնքի կյանքում Հայ Առաքելական եկեղեցու դերին եւ հոգեւոր հովիվ Բարսեղ վարդապետ Փիլավչյանի գործունեությանը, որի արդյունքում կազմավորվել է Հայ Առաքելական եկեղեցու «Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ» ծխական համայնքը։  Նշվեց Չեխական կաթոլիկ եկեղեցու առաջնորդների եւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի միջեւ ստեղծված ջերմ հարաբերությունների մասին, Չեխիայում Հայ առաքելական եկեղեցական համայնքին Կաթոլիկ եկեղեցի տրամադրելու մասին, որտեղ էլ այսօր տեղի են ունենում պատարագներն ու ժամերգությունները։ Այդ եղբայրական կապերի արդյունքում է նաեւ, որ Չեխ կաթոլիկ եկեղեցին անցյալ տարի Մայր Աթոռին նվիրաբերեց Բարդուղիմեոս առաքյալի մասնունքները։

Այս համապատկերում խորը մտահոգություն է առաջացնում Հայաստանի իշխանությունների սանձազերծած հակասահմանադրական արշավը Հայ Առաքելական եկեղեցու եւ Վեհափառ Հայրապետի դեմ, ինչը ազդում է նաեւ սփյուռքի միասնականության եւ Հայաստանի հետ կապերի վրա։

 Բանախոսն անդրադարձավ նաեւ  համայնքային  կազմակերպությունների գործունեությանը,  ՕՐԵՐ ամսագրի կատարած հայանպաստ աշխատանքին։ Այսօր բացի եկեղեցուց,  գործում են երկու շաբաթօրյա դպրոց, երիտասարդական կազմակերպություններ եւ այլն։ Նաեւ աշխատանքներ են տարվում բոլոր կազմակերպությունների մասնակցությամբ համակարգող խորհուրդ ստեղծելու ուղղությամբ, որը կդառնա համայնքային կառույցի հիմքը։  Նշվեց նաեւ, որ հայերը Չեխիայում ազգային փոքրամասնության կարգավիճակ չունեն եւ պետությունից ֆինանսական օժանդակություն չեն ստանում։

Ցավոք, հրավիրված էին, բայց համաժողովին հարգելի պատճառներով չկարողացան մասնակցել ինչպես  Չեխիայի հոգեւոր հովիվ Հայր Բարսեղ վարդապետ Փիլավչյանը՝ (երջանկահիշատակ հայրիկի քառասունքն էր), այնպես էլ Կենտրոնական Եվրոպայի հայրապետական պատվիրակ Տիրան եպիսկոպոս Պետրոսյանը՝ Ավստրիայում կայանալիք եպիսկոպոսաց ժողովի նախապատրաստական աշխատանքների պատճառով։

Լիբանանից Գերպծռ. Մաշտոց Թ.Ծ.Վ.Զահթէրեանը` Զմմառի Պատրիարքական Կղերի Միաբանության Պատրիարքական Փոխանորդը եւ Զմմառի Վանքի մեծավորը իր ելույթում անդրադարձավ Միջին Արեւելքում հայ քրիստոնյաների օրհասական վիճակին։

Գերպայծառ Մաշտոց Թ.Ծ.Վ.Զահթէրեանն իր ելույթում խոսելով համատարած արտագաղթի մասին, մասնավորապես շեշտեց.«Այո, մտահոգիչ է հայերուն գաղթը արեւելքէն, քանզի մեր գոյութիւնը անհրաժեշտ է, ըլլա՛յ քաղաքական, ըլլա՛յ կրօնական մակարդակներու վրայ։ Հոն, դեռ կանգուն են եկեղեցական հոգեւոր եւ բազմաթիւ տարբեր կոթողներ, որոնք կը վկայեն մեր գոյութեան վաղեմիութիւնը։ Վանքեր, դպրոցներ, եկեղեցիներ, ակումբներ, բարեգործական հաստատութիւններ, թանգարաններ եւ այլ կառոյցներ, որոնց համար կ՚արժէ շարունակել գոյատեւման պայքարը, որպէսզի անոնք եւս, յանկարծ չար ժամանակներու բերումով եւ մեր թուլութիւններու հետեւանքով չարժանանան բարբարոսներու անողոք ձեռքերու ոճրագործութիւններու ու առյաւէտ աւերուած կորուստի մատնուին»։

Հայր Սուրբը նշեց նաեւ.«Կը վստահեցնեմ եւ կը հաստատեմ յարգարժան ժողովականներուդ
եւ կը փոխանցեմ իմ վկայութիւնս, թէ մեր ժողովուրդի զաւակները ցայսօր
կը մնան աշխատասէր, կամքի տէր եւ հաստատուն իրենց հաւատքին եւ
ազգային սկզբունքներուն նկատմամբ։ Սակայն, այս բոլորը չեն
բաւականացներ ապահովելու անոնց գոյատեւման հեզասահ ընթացքն ու
շարունակականութիւնը, կարիքաւոր ընտանիքներու զաւակներու
դաստիարակութիւնը, հիւանդին ու կարօտեալին բժշկութիւնը։ Անոնք
տոկալու համար, կարիքը ունինք տարբեր մակարդակներու եւ տարբեր
ոլորտներու օժանդակութեանը, որ կ’իրականացուի կազմակերպուած
ծրագրերով, որոնք կարող են ապահովել սփիւռքեան մեր ներկայութիւնը,
օտարներու, այլազգներու եւ եղբայրակիցներուն հետ համատեղ
շարունակելու մեր կեանքը»:

Բանախոսը նաեւ հույս հայտնեց. «Ներկայի դրութեամբ Միջին Արեւելքի քաղաքական եւ ապահովական ճգնաժամը, կը մղէ քրիստոնեաները ընդհանրապէս եւ մանաւանդ հայերը, արեւելքէն փախչելու եւ աւելի ապահով վայրեր գտնելու, երաշխաւորելու՝ մնացողաց կեանքն ու ապագան: Այս պարագային հարց կը տրուի, թէ արդեօ՞ք պիտի գայ օր, որ Միջին Արեւելքը բոլորովին դատարկուի քրիստոնեաներէ: Կարելի՞ է օր մը հնադարեան եկեղեցիները տարբեր նպատակներու ծառայեն՝ այնտեղ այլեւս աղօթողներ չգտնուելու հետեւանքով»:

Շվեդիայում ՀՀ սփյուռքի գործերի հանձնակատարեւ Եվրոպայի հայերի համագումարի ատենապետ Կարո Հակոբյանն  ավելի կանգ առավ սփյուռքի ընդհանուր խնդիրների վրա, շեշտելով, որ սփյուռքի հսկայական մարդկային կապիտալը չի վերածվում համահայկական ուժի։ Նրա կարթիքով,  այսօրվա սփյուռքահայության հիմնական մարտահրավերներն են ձուլումը, արեւմտահայերենն՝ իբրեւ վտանգված լեզու,  սերունդների մինչեւ արժեքային ճեղքը,  համայնքային բեւեռացումը։ «Քաղաքական, եկեղեցական և կազմակերպական մրցակցությունը երբեմն ոչ միայն թուլացնում է միասնականությունը, այլ նաեւ հաճախ դառնում է հակադրությունների եւ հակամարտությունների աղբյուր»,- ասաց նա։  Չորրորդ մարտահրավերը համարեց Հայաստանի հետ կապի անկայունությունը։ «Երբեմն հիասթափություն, երբեմն անվստահություն, երբեմն՝ պարզապես հեռացում եւ մասնակի հակամարտություն։ Այս մարտահրավերները չեն լուծվում ինքնաբերաբար։ Դրանք պահանջում են նոր մոդել, նոր մոտեցում, նոր կառույցներ»,- նշեց բանախոսը, հավելելով՝ «Եթե ուզում ենք ունենալ ժամանակակից, ուժեղ և ազդեցիկ սփյուռք, ապա առաջին քայլը ժողովրդավարական լեգիտիմությունն է»։

Կարող Հակոբյանն առաջարկեց ստեղծել նաեւ թվային սփյուռք, որը կներառի՝ համահայկական թվային քարտեզ, մասնագետների և կազմակերպությունների տվյալների բազա, թվային քննարկումներ և քվեարկություններ, կրթական և մշակութային բովանդակություն, արևմտահայերենի և արևելահայերենի պահպանման նոր մեթոդներ։ Նա նշեց, որ այս ամբողջ գործընթացում Սփյուռքի հանձնակատարի գրասենյակը պետք է դառնա կամուրջ, ոչ թե կենտրոն՝ ստեղծելով վստահություն։

Բանախոսը անհրաժեշտ համարեց, նոր համահայկական խորհրդի ստեղծումը եւ լուրջ ֆինանսական միջոցների հայթայթում, առանց որի որեւէ ծրագիր չի իրականացվի։ Հետեւաբար, բանախոսն առաջարկեց ստեղծել համահայկական զարգացման հիմնադրամ, որը կֆինանսավորի համայնքների զարգացման տարբեր ծրագրեր։

«Առաջարկում ենք  բազմաղբյուր ֆինանսավորման համակարգ, որը ներառում է՝ համայնքային անդամավճարներ,  Հայաստանի կառավարության համաֆինանսավորում, հիմնադրամների ներդրումներ, մասնավոր սեկտորի աջակցություն, միջազգային դրամաշնորհներ, թվային փոքր նվիրատվություններ։ Այս ամենը պետք է իրականացվի թափանցիկ, հաշվետու և երկարաժամկետ պլանավորմամբ», ասաց նա եւ առաջարկեց ստեղծել Համահայկական Զարգացման Հիմնադրամ, որը կֆինանսավորի կրթամշակութային ու լեզվական ծրագրեր, եւ երիտասարդական նախաձեռնություններ եւ այլ կարեւոր նախագծեր։

Ֆինանսավորումը պետք է լինի ոչ թե արձագանքային, այլ ռազմավարական։ Հայաստանը չի կարող զարգանալ առանց սփյուռքի, իսկ սփյուռքը չի կարող զարգանալ առանց Հայաստանի։

Մենք ապրում ենք մի ժամանակաշրջանում, երբ հայկական սփյուռքը կարող է դառնալ ոչ միայն ինքնության պահապան, այլև համաշխարհային հայկական ուժ, ինչտ համար պետք է միասնական, ուժեղ, ստեղծարար և ազդեցիկ համահայկական ցանցի կայացումը։

Իտալիայից Կա Ֆոսկարի համալսարանի պրոֆեսոր, հայագետ Սոնա Հարությանյանը ներկայացրեց իտալահայ համայնքի պատմությունը, համայնքային կառույցները, եւ հատկապես Վենետիկում տարվող հայագիտական ծավալուն աշխատանքը։

Իր զեկույցում Վենետիկի Կա’ Ֆոսկարի համալսարանի դոցենտ Սոնա Հարությունյանը ներկայացրեց Իտալիայում հայերի պատմությունը՝ սկսած միջնադարյան շրջանի ամենավաղ փաստաթղթավորված ներկայությունից: Նա ուսումնասիրեց 12-րդ և 18-րդ դարերի միջև ընդլայնման, առևտրի և մշակութային փոխանակման փուլերը՝ ընդգծելով Վենետիկը որպես Հայկական աշխարհի խոշոր մշակութային մայրաքաղաք, հատուկ ուշադրություն դարձնելով Մխիթարյան միաբանության հիմնադրմանը: Այնուհետև դասախոսությունն անցավ ժամանակակից ժամանակաշրջանին՝ անդրադառնալով դիվանագիտական ​​և քաղաքական հարաբերություններին, իտալական համալսարաններում հայագիտությանը և Հայաստանի և Իտալիայի միջև ակադեմիական, մշակութային և քաղաքական համագործակցությանը:

Բանախոսն իր ելույթում մասնավորապես նշեց.« Իտալիայում հայերի ներկայությունը ձգվում է ուշ հնադարյան շրջանից և վաղ միջնադարից մինչև մեր օրերը: Դարերի ընթացքում հայերը Իտալիա են հասել որպես զինվորներ, վարչական աշխատողներ, վաճառականներ, ուխտավորներ և վանականներ: Չնայած թվային առումով երբեք մեծ չեն եղել, բայց հայկական համայնքները նշանակալի դեր են խաղացել քաղաքական, տնտեսական և մշակութային փոխանակումներում՝ պահպանելով կրոնական և մշակութային ինքնության ուժեղ զգացումը։ 6-րդ դարից մինչև 11-րդ դարերերում Միջնադարյան Իտալիայում հայերի ներկայության ամենավաղ փաստաթղթային արձանագրությունը վերաբերում է բյուզանդական շրջանին։ Ռազմական և վարչական դերերի հետ մեկտեղ, հայ առևտրականները ակտիվ էին Միջերկրական ծովում, մինչդեռ կրոնական կյանքը կարևոր դեր էր խաղում վաղ հայկական բնակավայրերի ստեղծման գործում: Արդեն յոթերորդ դարում հայկական վանքեր են վկայվում Հռոմում և Ֆլորենցիայում: Հայ սրբերի պաշտամունքը ավելի է ցույց տալիս հայերի ինտեգրումը իտալական հոգևոր կյանքին։ 12-րդ դարից մինչև 18-րդ դարերում  ընդլայնվում են առևտուրը և մշակութային փոխանակումները։ Տասներկուերորդից տասնչորսերորդ դարերի միջև հայկական բնակավայրերը բազմապատկվել են ամբողջ Իտալիայում: Իտալիայում հայկական եկեղեցիներ են կառուցվել 12-րդ դարից ի վեր: Հաջորդ դարերում Իտալիայում, մասնավորապես Վենետիկում, Տրիեստում, Ռավեննայում, Ջենովայում, Հռոմում և Նեապոլում, հիշատակվում է ավելի քան 40 եկեղեցի և վանք: Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի Հայ Առաքելական եկեղեցին Նեապոլում գործում է 10-րդ դարից: Սուրբ Գրիգորի հիշատակի տոնակատարությունները շարունակվում են նրա պատվին: Նրա մասունքները պահվում են «Սան Գրիգոր Արմենո» կաթոլիկ եկեղեցում»: Պրոֆեսոր Հարությունյանը Վենետիկը ներկայացնում է որպես հայկական աշխարհի մշակութային մայրաքաղաք։ Հայկական ներկայությունը քաղաքում սկիզբ է առնում իր ակունքներից և ուժեղացել է Կիլիկիայի հայկական թագավորության ժամանակաշրջանում, երբ հաստատվել են ամուր քաղաքական և առևտրային կապեր:

Տասներեքերորդ դարում հայերը Վենետիկում ունեին մշտական ​​բնակության վայր և եկեղեցի, որը հետագայում ընդլայնվեց կարևոր կենտրոններում, ինչպիսիք են Սանտա Կրոչե դելի Արմենին, Իտալիայի միակ միջնադարյան հայկական եկեղեցին, որը մինչ օրս գործում է: Եկեղեցին պատկանում է Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզու Մխիթարյան միաբանությանը:

Վենետիկը դարձավ նաև հայ տպագրության ծննդավայրը. առաջին հայ գիրքը տպագրվել է այնտեղ 1512 թվականին, որին հաջորդել են խոշոր հանրագիտարանային և գիտական ​​աշխատություններ: Հայ վաճառականները, տպագրիչները և մտավորականները բարձր են գնահատվել Վենետիկի Հանրապետության կողմից, ինչը արտացոլվում է պաշտոնական օրենսդրության և պետական ​​փաստաթղթերի մեջ։

Մխիթարյան միաբանության հիմնադրումը տասնութերորդ դարում նշանավորեց իսկական հայկական մշակութային վերածնունդ՝ Վենետիկը վերածելով գիտության, կրթության և տպագրության խոշոր կենտրոնի, որի ազդեցությունը տարածվում էր ամբողջ Եվրոպայում։

Մխիթարյան միաբանությունն իր տունն ուներ Վենետիկի ծովածոցում՝ Սուրբ Ղազար կղզում, ավելի քան երեք դար: Համայնքն ամբողջությամբ ներգրավված է եղել սոցիալական և մշակութային գործունեության նախաձեռնման և խթանման գործում՝ նվիրվելով տպագրական արվեստին, հիմնադրելով և գործարկելով դպրոցներ, ինչպես նաև կատարելով հոգևոր առաքելություններ: Ինչպես  Արշակ Չոպանյանն է գրել. «Մխիթարյանները բացեցին ամբողջ Արևմուտքը հայերի առջև»։

Բանախոսն անդրադարձավ նաեւ  Քսաներորդ դարում Իտալիա ժամանած հայերի նոր ալիքին, որոնք  1915 թվականի ցեղասպանությունից մազապուրծ եղած հայեր էին եւ  հիմնականում բնակություն էին հաստատել Միլանում և Բարիում: Չնայած թվային սահմանափակությանը, այս համայնքները շարունակեցին դարավոր հայկական ներկայությունը երկրում: Իտալիայի ժամանակակից հայ համայնքը, Հայ Առաքելական Եկեղեցու հովանու ներքո, սկսեց ձևավորվել քսաներորդ դարի սկզբին, մասնավորապես Միլանում և Հյուսիսային Իտալիայի այլ քաղաքներում։

Կրոնական կյանքը աստիճանաբար ավելի կառուցվածքային դարձավ. ծառայությունները սկզբում մատուցվում էին Միլանի Անգլիկան Բոլոր Սրբերի եկեղեցում 1950-ականների սկզբին, որին հաջորդեց Հայ Առաքելական գործունեության պաշտոնական ճանաչումը և եկեղեցի կառուցելու թույլտվությունը: Միլանի Քառասուն նահատակների եկեղեցին կառուցվել է 1957 թվականին և օծվել 1958 թվականին՝ դառնալով համայնքային և մշակութային կյանքի կենտրոնական կենտրոն՝ այնպիսի կազմակերպությունների հետ մեկտեղ, ինչպիսիք են Իտալիայի հայերի միությունը և Հայ Դուն մշակութային ասոցիացիան։ Հայկական կրոնական և մշակութային հաստատություններ գործում են նաև Հռոմում, Բարիում, Ֆլորենցիայում, Պադուայում և Վենետիկում: Հռոմում է գտնվում Սան Բիաջո դելի Արմենի եկեղեցին, որտեղ պարբերաբար մատուցվում են պատարագներ: Հռոմում գործում է նաև «Ասոարմենի» մշակութային միությունը: Բարիում, Ֆլորենցիայում և Պադուայում սպասարկում են այցելող հոգևորականներ և տեղական միություններ, ինչպիսիք են «Ապուլիայի հայեր» միությունը, «Հրանտ Նազարյանց» հետազոտական ​​կենտրոնը և «Իտալիաարմենիան», որը միավորում է Վենետո տարածաշրջանի բնակիչներին՝ ինչպես հայ, այնպես էլ ոչ հայ ծագումով, հիմնականում Պադուայից, Վենետիկից, Վիչենցայից, Վերոնայից և Միլանից: Դրա առաքելությունն է պահպանել և ամրապնդել հայկական համայնքների և Իտալիայի միջև պատմական կապերը, միաժամանակ խթանելով հայոց պատմության և մշակույթի մասին գիտելիքները՝ մշակութային, կրթական և համերաշխության նախաձեռնությունների միջոցով, ներառյալ Հայաստանի հետ փոխանակումները: Հայկական պատարագները ամեն ամիս մատուցվում են Պադուայի Սուրբ Անտոնիոսի տաճարում, որը մատուցում են Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզու Մխիթարյան հայրերը: Վենետիկը մնում է կարևոր մշակութային կենտրոն, առաջին հերթին շնորհիվ Մխիթարյան միաբանության, ինչպես նաև այնպիսի հաստատությունների, ինչպիսիք են Պադուս-Արաքսես մշակութային միությունը և Հայկական մշակույթի ուսումնասիրությունների և փաստաթղթավորման կենտրոնը։ Այս ժամանակակից համայնքները, որոնք արմատավորված են հավատքի, մշակույթի և հիշողության մեջ, շարունակում են պահպանել հայկական ինքնությունը Իտալիայում՝ միաժամանակ նպաստելով երկրի ավելի լայն մշակութային և կրոնական լանդշաֆտին։ Բանախոսն անդրադարձավ նաեկ Իտալայիում Հայագիտության զարգացմանն ու  ակադեմիական համագործակցությանը։ Հայագիտական ​​ծրագրեր են գործում մի շարք իտալական համալսարաններում, նախ՝ Պադովայում (1928), ապա՝ Միլանում (1954), Բոլոնիայում (1973) և Վենետիկում (1976)։ Վենետիկի Կա Ֆոսկարի համալսարանում, որը ես ներկայացնում եմ, հայագիտական ​​ուսումնասիրությունները պաշտոնապես հիմնադրվել են 1976 թվականին՝ Հայր Լևոն Զեքիյանի նշանակմամբ, ինչը վճռորոշ պահ էր, որը կապեց ակադեմիական հետազոտությունները Վենետիկի դարավոր հայկական ժառանգության հետ։

 Այդ ժամանակվանից ի վեր ծրագիրը ընդլայնվել է՝ ներառելով լեզու, գրականություն, բանասիրություն և լեզվաբանություն, և խթանել է այնպիսի խոշոր նախաձեռնություններ, ինչպիսիք են հայոց լեզվի և մշակույթի ինտենսիվ դասընթացը և Պադուս-Արաքսես մշակութային ասոցիացիան, որը կարևոր համակարգող դեր է խաղացել ազգային մակարդակում», նշեց Սոնա Հարությունյանը։

Սիրիայից թարգմանիչ, դոկտոր Սարգիս Բուրունսուզյանն անդրադարձավ սիրիահայ համայնքի պատմությանն ու ներկա վիճակին, քրիստոնյա բնակչության նվազմանը, այդ թվում հայության։ 150 հազարանոց հայկական համայնքից այսօր Սիրիայում մնացել է  15-20 հազար հայ։ Բանախոսը մասնավորապես ասաց.« Պատմական աղբյուրները ցույց են տալիս, որ Օսմանյան տիրապետության վերջում քրիստոնյաները կազմում էին Սիրիայի բնակչության ավելի քան 25%-ը։ Այս տոկոսը նվազել է մինչև մոտավորապես 10-12% անկախությունից հետո առաջին տասնամյակում՝ քաղաքական և սոցիալական անկարգությունների պատճառով, քանի որ մարդիկ փնտրում էին ավելի լավ հնարավորություններ։ Չնայած դրան, 1960-ականների կեսերից մինչև 2011 թվականի սկիզբը նկատվել է համեմատաբար կայունության մի շրջան, որի ընթացքում բնակչությունը կազմել է 24 միլիոն, իսկ քրիստոնյա բնակչությունը, ըստ եկեղեցական աղբյուրների, գնահատվում է 2.4-2.8 միլիոն։ 1890 թվականի օսմանյան գրառումների համաձայն՝ օսմանյան դարաշրջանի վերջում հայերի թիվը կազմել է 6100, ինչը մեզ հնարավորություն է տալիս ենթադրել, որ ամբողջ Սիրիայում հայերի ընդհանուր թիվը կազմել է մոտ 10000։

1922 թվականին Հալեպում հայերի թիվը հասել է 20000-ի, իսկ Սիրիայի այլ քաղաքներում, այդ թվում՝ Դամասկոսում, Ալ-Ջազիրայում և Լաթաքիայում՝ մոտ 5000-ի, ընդհանուր առմամբ՝ 25000։ 1946 թվականի անկախությունից հետո հայերի թիվը գնահատվել է 100000 և շարունակել է մնալ նույնը 50 տարի։ Հատկանշական է, որ այս թիվը տարիների ընթացքում բավարար չի աճել, քանի որ հայերը 1947 և 1964 թվականներին գաղթել են Հայաստան, 1950-ականների վերջին՝ Լիբանան, իսկ հետո՝ Կանադա, ԱՄՆ և Եվրոպա՝ փախչելով Սիրիայի անկայուն քաղաքական և տնտեսական պայմաններից, ինչպիսիք են ազգայնացման օրենքները, ազատությունների սահմանափակումներըեւ այլն։  ​​1980-ականներին Սիրիայում հայ բնակչությունը հասավ 150,000-ի, թիվը նվազեց մինչև 100,000 հայ 2000 թվականին և շարունակվեց նույնը մինչև 2011 թվականը։ Այս հանգամանքներին չնայած՝ հայերը մասնակցել են Սիրիայի քաղաքական և հասարակական կյանքին և պահպանել են իրենց առանձնահատուկ ինքնությունը իրենց կրոնական և մշակութային հաստատությունների, ակումբների, բարեգործական կազմակերպությունների և դպրոցների միջոցով։ Նրանք նաև մասնակցել են խորհրդարանական կյանքին իրենց ներկայացուցիչների միջոցով և ծառայել են որոշ կառավարություններում՝ հայ նախարարների միջոցով։ Կարող ենք ասել, որ հայ համայնքը անկախությունից մինչև 2011 թվականը ապրել է համեմատաբար կայունության մեջ։ Սիրիական ճգնաժամի սկզբում՝ 2011 թվականին, Սիրիայում հայերի թիվը հասել է 100,000-ի։ Ճգնաժամի տարիների ընթացքում հայերը գաղթել են Հայաստան, Լիբանան, Եգիպտոս, Կանադա և Միացյալ Նահանգներ, հայերի բնակչությունը նվազել է մինչև 32,000՝ 2017 թվականին, ցավոք, այսօր խոսքը 15,000-20,000 հայի մասին է»։

Սարգիս Բուրունսուզյանի ասելով .«Սիրիական ճգնաժամի ընթացքում հայ համայնքին աջակցելու փորձը ցույց է տալիս, որ կարճաժամկետ մարդասիրական օգնությունը (օրինակ՝ սննդի փաթեթներ) բավարար չէ կայունությունը երաշխավորելու համար: Այնինչ պետք է աջակցել Փոքր և միջին ձեռնարկություններին, Տեղական զբաղվածության հնարավորությունների ստեղծում, արտադրական և արհեստագործական ոլորտներին աջակցում,միջազգային օգնության ավելի արդյունավետ և թափանցիկ ուղղորդում եւ այլն։ Կարեւոր են նաեւ ներդրումները կրթության մեջ և մշակութային ինքնության պահպանումը՝ մշակությաին եւ կրթական ծրագրերի աջակցությամբ։  Երիտասարդների արտագաղթի արմատական ​​պատճառների լուծումը Երիտասարդների արտագաղթը հայ հասարակության ապագայի առջև ծառացած ամենալուրջ մարտահրավերն է։ Հետևաբար, ազգային և միջազգային քաղաքականությունները • Աշխատանքի հնարավորություններ  Բարձրագույն կրթության խթանում Սիրիայում հայերի պատմական փորձը պետք է ներառվի Մերձավոր Արևելքում բազմակարծության և խաղաղ համակեցության ուսումնասիրություններում, քանի որ այն կարևոր դասեր է տալիս ինտեգրման, քաղաքական մասնակցության և ինքնության պահպանման վերաբերյալ»։

Եթովպիայից  Վարդգես Նալբանդյանն էլ տեսասալիկների ուղեկցությամբ ներկայացրեց Եթովպահայերի պատմությունը եւ ներկան։ Նա «Հայերը Եթովպիայում» անգլերեն գրքի հեղինակն է։    

Իր խոսքում Վարդգես Նալբանդյանն մասնավորապես նշեց. «Եթովպիայի հայ համայնքը, որպես քրիստոնեական համայնք և Արևելյան ուղղափառ եկեղեցու անդամ, որը ներառում է նաև եթովպացիների, երբեք չի բախվել գոյության սպառնալիքի Եթովպիայում: Այնուամենայնիվ, համայնքը զգալի անկում է ապրել՝ մի քանի սերունդների ընթացքում սպառնալից ոչնչացմամբ: Այս իրավիճակը 7 տասնամյակ առաջ ձգվող գործոնների արդյունք է: Այս պատճառները ուսումնասիրելուց առաջ կարևոր է հասկանալ, թե ինչու են հայերը պատկանելության զգացում գտել Եթովպիայում՝ չնայած էթնիկ և մշակութային տարբերություններին և երկրի աշխարհագրական հեռավորությանը:

Եթովպացիների և հայերի միջև միջկրոնական փոխանակումները սկիզբ են առնում առաջին դարից: Այս կապերը ամրապնդվել են, երբ երկու եկեղեցիներն էլ ընդունել են միայն մինչև 325 թվականի Նիկիայի ժողովի որոշումները և իրենց քրիստոնեական ուղղափառ հավատքով հաստատել Հիսուս Քրիստոսի միաֆիզիտական ​​բնույթը, որը նշանակում է միասնական բարդ բնույթ, որը և՛ լիովին աստվածային է, և՛ լիովին մարդկային:

7-րդ դարից ի վեր հայ վանականները ապաստան են գտել Եթովպիայում, և 13-րդ դարում նրանք բնակվում էին Սուրբ Ստեփանոսի վանքում: Երկու եկեղեցիների միջև մեկ այլ ընդհանուր ավանդույթ է երեք սրբերի՝ Սուրբ Հռիփսիմեի, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի և Սուրբ Եվստաթեոսի՝ Եթովպիայի Թևահեդո ուղղափառ եկեղեցու բարեփոխիչի պաշտամունքը»։   Բանախոսի ասելով, Եթովպիայի հայ համայնքը եղել և մնում է հայկական սփյուռքի ամենափոքրաթիվ համայնքերից մեկը։ Այնուամենայնիվ, նրա ներդրումը Եթովպիայի զարգացման գործում անգնահատելի է եղել։ 1974 թվականի հեղափոխությունից հետո շատ ազդեցիկ հայեր կորցրել են իրենց հարստությունը, ազգայնացվել է, եւ նրանք թողել են երկիրն ու մեկնել Ավստրալիա, Ամերիկա եւ Կանադա, նաեւ Եվրոպա։ «Մինչ մեր համայնքը Եթովպիայում այժմ փոքր է, նրա պատմությունը վկայում է այն մասին, թե որքան խորը կարող է փոխկապակցված լինել մեր պատմությունները։ Սա հավատքի, ներդրման և դիմադրողականության պատմություն է, որը մենք՝ հայերս, հպարտությամբ կիսում ենք։ Մենք հավատում ենք, որ ազգերի միջև կապերի ամրապնդումը, ինչպիսիք են Հայաստանի և Եթովպիայի միջև աճող կապերը և պատմական կապերը, որոնք մենք ընդունում ենք այստեղ՝ Բուդապեշտում, այն է, թե ինչպես ենք մենք կառուցում մի ապագա, որտեղ բազմազան համայնքները կարող են ծաղկել»,- ասաց բանախոսը։

Ավստրիահայության մասին տեղեկություններ ներկայացրեց   Վիեննայի Մխիթարյան միաբանության  վանահայր Վահան վարդապետ Հովակիմյանը՝ անդրադառնալով ավստրիահայության վիճակին եւ Մխիթարյան միաբանության գործունեությանը։

«Այսօր ամբողջ Ավստրիայում ապրում է 8000-ից 10000 հայ։ Նրանց մեծ մասը հիմնականում բնակվում է Ավստրիայի մայրաքաղաք Վիեննայում՝ գրեթե 5500։ Հայերի բնակության վայրերից են Գրացը, Լինցը, Զալցբուրգը, Կյորնտենը և Ֆորարլբերգը։ (Ֆորարլբերգը «քույր քաղաք» է Երևանի հետ, որը ստեղծվել է 1988/89 թվականներին)։

«Հայերը նորեկներ չեն Եվրոպայում. նրանք Ավստրիայում են 1640 թվականից և մինչ օրս ներկա են մնացել։ Հայ համայնքը մեծ չէր, բայց շատ ակտիվ էր։ Նրանք շատ կարևոր դեր են խաղացել Ավստրիայի/Վիեննայի հասարակական կյանքում։ Նրանց թվում են այնպիսի հայտնի անուններ, ինչպիսին է Յոհաննես Դիոդատոն, որը հայտնի է նաև որպես Հովհաննես Աստվածադուր Աստվածադուրյան։ Նա վաճառական էր, որը 1685 թվականին բացել է Վիեննայի առաջին սրճարանը/սրճարանը (Ռոտենտուրմշտրասե 14 հասցեում, որը դուք կարող եք այցելել մինչ օրս)։ Ավելի ուշ՝ 17-րդ դարում, Հաբսբուրգյան միապետության Մարիա Թերեզայի օրոք, սկսվել է հայ վաճառականների, բժիշկների և արհեստավորների արտագաղթը։ Բնակչության մարդահամարի (Volkszählung) համաձայն՝ Վիեննայում կար մոտ 22 ընտանիք։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ 1950-ական և 60-ական թվականներին, մեծ թվով ուսանողներ և «գաստարբայտերներ» (հյուր աշխատողներ) եկել են Հայաստանի / Արևելյան Թուրքիայի պատմական շրջաններից։ 1990 թվականին փախստականների հոսք է գրանցվել Հայաստանից, Ռուսաստանից, Վրաստանից և Ադրբեջանից։ *Հայ ինքնության երկու կարևոր կենտրոններ.* * *AAC / AAK* (կայք՝ aakg.at) Մինչև Հայոց ցեղասպանությունը (1912-1913) համայնքի հիմնադրմանը նպաստել է Արիստակես Ֆեսլյան անունով մի հայ քահանա, որը Սուչավայից/Ռումինիա էր։ Սկզբում հայ համայնքն ուներ փոքրիկ մատուռ, իսկ 1968 թվականին նրանք Վիեննայի 3-րդ շրջանում՝ Կոլոնիցգասե 11 հասցեում, կառուցեցին նոր եկեղեցի՝ Սուրբ Հռիփսիմե անունով։ Այն շատ կարևոր է հայ համայնքի կրոնական և մշակութային կյանքի համար։ Տիրան եպիսկոպոս Պետրոսյանը Էջմիածնի պատրիարքական ներկայացուցիչն է Արևմտյան Եվրոպայում։ * *Մխիթարյան վանքը* Հիմնադրվել է Աստծո ծառա՝ Սիվասի (Սեբաստացի) Մխիթարի կողմից 1701 թվականի սեպտեմբերի 8-ին։ Մխիթարյան վանքը նաև մեծ ազդեցություն և նշանակալի նշանակություն ունի Ավստրիայում ապրող հայերի համայնքային կյանքում։ Առաջին քահանաները Ավստրիա են ժամանել 1811 թվականին և ստանձնել կապուչին վանականների հին վանքը։ Մխիթարյան հայրերի ներդրումը անհերքելի է: 2011 թվականին կրոնական աշխարհը նշեց Մխիթարյանների գոյության 200-ամյակը Վիեննայում: Նրանք ներկայացնում են Ավստրիայի ամենահին օտարերկրյա եկեղեցական համայնքը: Նրանց եկեղեցու անունը Կույս Մարիամ Պահապան է, գերմաներեն՝ «Մարիա Շուտց», որը կառուցվել է 1874 թվականին ավստրիացի հայտնի ճարտարապետ Կամիլո Սիտտեի կողմից: (կայք՝ mechitharisten.org/eng) *Ավստրիայի հայկական կազմակերպություններ.* *Բարեգործական կազմակերպություններ (օրինակ՝ ՀԲԸՄ) *Ուսանողական կազմակերպություններ *Մշակութային կազմակերպություններ *Ուրարտու թատերախումբ *Սպորտային կազմակերպություններ («ՀՄԵՄ») Մենք նույնականանում ենք որպես… Ավստրիական Հայ / Վիեննական Հայ Սիրիական Հայ Հունգարական Հայ Ռումինական

Կիպրոսի խորհրդարանի անդամ Վարդգես Մահտեսյանն էլ ներկայացրեց կիպրահայության պատմությունը։  Նա արդեն 20 տարի է Կիպրոսի խորհրդարանում Հայկական ներկայացուցիչն է։

Նա նշեց, որ Կիպրոսի փոքրաթիվ՝ մոտ 4000ի հասնող համայնքը հիմնականոմւ բաղկացած է Հայոց ցեղասպանության վերապրողներից։ Հայերի ներկայությունը Կիպրոսում սկսվում է Բյուզանդական շրջանից մ.թ. 578 թվականից, երբ հիմնադրվել են Արմենոկորի, Արմինոու,  Պատրիկի եկ Պլատանի գյուղերը։ Մեր օրերում Կիպրոսում ապրում են հիմնականում Օսմանյան րջանի հայերի ժառանգները։ «Մեզ համար Կիպրոսը մեզ որդեգրած հայրենիքն է, որտեղ ծնվել ենք, հասակ առել բազմամշակութային միջավայրում, հանդուրժողականության, հասկացողության եւ փոխադարձ հարգանքի միջավայրում։  

Այնուհետեւ բանախոսը պատմական ակնարկով հիշատակեց, թե երբ ովքեր են հաստատվել Կիպրոսում՝ սկսած 861 թվականից, երբ մեծ թվով հայեր են եկել քաղաքական, գործարար եւ ռազմական պատճառներով։ Դա Բյուզանդական շրջանն էր։ Արդեն 16-րդ դարում հայերը եկեղեցիներ են ունեցել Նիկոսիայում, Ֆամագուստայում եւ երեք այլ գյուղերում։ Միայն Օսմանյան շրջանում՝ 1571-1878թթ 40 հազար հայ արհեստավորներ են հաստատվել Կիպրոսում։ 1894-1923 թթ հայկական ջարդերի ու ցեղասպանության հետեւանքով մոտ 10 հազար հայեր են գաղթել Կիպրոս։

1926 թվականին կարեւոր իրադարձություն է տեղի ունեցել եւ Նիկոսիայում  եգիպտահայ Մելքոնյան եղբայրները հիմնել են  Մելքոնյան կրթական հաստատությունը։ Ցավոք, 2005 թվականին ՀԲԸՄ Կենտրոնական վարչության որոշմամբ դպրոցը փակվել է։ Ըստ բանախոսի, դա հիշեցնում է իրենց ամենախոր վերքերը։ Ի դեպ, 1974 թվականի թուրքական ներխուժման ժամանակ ռմբակոծվել է նաեւ Մելքոնյանի շենքը։ Դեռեւս 1963-64 միջհամայնքաիյն խնդիրների պատճառով Նիկոսիայում կորցրել են եկեղեցի, դպրոց, ակումբներ ու սեփական տներ ու անշարժ գույք։ Իսկ 1974թ ներխուժման հետեւանքով կորցրել են Սուրբ Մարգար եկեղեցին, 12 քառ. կմ տարածքով ու ձիթապտղի 30 հազար ծառերով։ Այս ամենը ազդել են, որ Կիպրոսից հայերի մեծ արտագաղթ սկսվի դեպի Անգլիա, Ավստրալիա եւ Միացյալ Նահանգներ։

Վարդգես Մահետսյանի ասելով, 1960-ականներին Կիպրոսի սահմանադրությունը միայն երկու համայնք էր ճանաչում՝ հույն եւ թուրք, եւ երեք կրոնական խումբ՝ հայերը, մարոնիտները եւ լատինները։ Հայ բնակիչները ընտրությունների ընթաղքում երկու քվեարկություն են կատարում՝ ընտրում են խորհրդարանում հայ ներկայացուցչին եւ նաեւ հույն անդամին։

1975 ին Կիպրոսը ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը, իսկ 2015-ին ընդունել է օրենք Ցեղասպանության ժխտման քրեականացման մասին։

Անցած տարիներին կիպրահայության թիվը աջել է հույների հետ ամուսնությունների, ինչպես նաեւ Լիբանանից, Սիրիայից, Հայաստանից ու Խորհրդային Միության այլ երկրներից հայերի ներգաղթից։

«Այսօր Կիպրոսի համայնքը թեեւ փոքր է, բայց կենսունակ է։ 95 տոկոսը հայերեն խոսում են, 3 տարրական դպրոցներ եւ եկեղեցիներ կան Նիկոսիայում, Լիմասոլում եւ Լարնակայում, ինչպես նաեւ երկրորդական վարժարան Նիկոսիայում։ Գործում են եկեղեցական երգչախումբը, պարախումբը, մանկական խնամքի Նանոր կենտրոնը, համանուն պարի դպրոցը, ՀՕՄ-ը եւ Համազգայինը, Հայկական ռադիոժամը։ Դադարել են հրատարակվել հայկական թերթերը։

Բանախոսը նաեւ շնորհակալություն հայտնեց Կիպրոսի կառավարությանը, որը 1960 թվականից ակտիվորեն աջակցում է հայե համայնքին՝ պահելու հարուստ մշակույթը, ժառանգությունը, լեզուն եւ կրոնական ինքնությունը։

Թուրքիայից «Ժամանակ» օրաթերթի գլխավոր խմբագիր Արա Քոչունյանը խոսեց ոչ միայն  ստամբուլահայույթան, այլեւ ողջ սփյուռքին մտահոգող խնդիրներից։

«Մեր սփիւռքի համայնքները թէ՛ անհատական եւ թէ հաւաքական առումով, էական պատասխանատուութեան մը դէմ յանդիման կը գտնուին՝ այն իմաստով, որ իրենց օրակարգի խնդիրները քննարկելու համար կամ անոնց լուծում փնտռելու ժամանակ, պարտաւոր են իրենց քաղաքացիական պատասխանատուութիւնները եւ իրենց արմատներէն՝ հայկական պատկանելիութենէն բխած զգայնութիւնները չհակադրելու: Որքան ատեն, որ ոսկէ միջիններ կը գտնեն այդ հակադրութենէն հեռու մնալու համար, ըստ երեւոյթին, այդքան մեծ կ՚ըլլայ յաջողութեան հաւանականութիւնը։ …. Եթէ, այսօր, Հայաստանի Հանրապետութեան յարատեւութիւնը վտանգուի, ապա կը նշանակէ, որ ուղղակիօրէն վտանգուած է նաեւ հայկական մշակոյթի յարատեւութիւնը. այն մշակոյթը, որ մեր բոլորին հասարակաց յայտարարն է»,- ասաց նա:

Խոբելով նոր աշխարհաքաղաքական պայմանների մասին, բանախոսն ասաց. «Այսօր, յաճախակիօրէն կը կարդանք TRIPP նախաձեռնութեան մասին եւ մենք ուրախ ենք տեսնելով, որ Թուրքիա-Հայաստան յարաբերութիւններու բնականոնացման գործընթացին մէջ ալ TRIPP-ի հիմնական սկզբունքները՝ փոխադարձութիւնը, իրաւազօրութիւնը, ինքնիշխանութիւնը, տարածքային ամբողջականութիւնը, սահմաններու նկատմամբ յարգանքն ու անոնց անձեռնմխելիութիւնը, այս ամբողջ հիմնարար սկզբունքներուն հետ չհակասող հունի մը մէջ կ՚ընթանայ: Այսօր, Թուրքիոյ եւ Հայաստանի յարաբերութիւններու բնականոնացման գործընթացը, այն մանրամասնութիւնները, որ ձեզի կը յայտնեմ, բնականաբար, ձեզի համար դժուար չէ ենթադրել, թէ պոլսահայութեան համար ողջունելի է:

Պոլսահայութիւնը, այսօր, շատ սակաւ մարդուժով կը ջանայ արեւմտահայ մեր ժառանգութեան պաշտպան կանգնիլ: Ժառանգութիւն մը, որու բարոյական իրաւայաջորդն է Թուրքիոյ հայ համայնքը եւ իր թէ՛ նիւթական եւ թէ մարդուժի տեսակէտէ սահմանափակ ուժերով կը ջանայ մեր ժառանգութիւնը ամուր պահել:

Պոլսահայութեան համար Թուրքիա-Հայաստան յարաբերութիւններու բնականոնացման գործընթացը ողջունելի է այսօր իր հեռանկարներով եւ արդէն որոշ չափով պայմանաւորել սկսած բարոյահոգեբանական մթնոլորտով: Մարդիկ, այսօր, կը սպասեն, որ գրեթէ ամիս մը վերջ արդէն Երեւանի եւ Պոլսոյ միջեւ ուղիղ թռիչքի սկսի «Turkish Airlines»ը, ինչ որ հաղորդակցութեան բացառիկ հնարաւորութիւն կ՚ընձեռէ ո՛չ միայն Թուրքիոյ հայութեան համար, այլ ամբողջ աշխարհի հայութեան, որպէսզի կարենայ նուազագոյն կամ տարրական որակով ծառայութիւն մը ստանալով հասնիլ Երեւան»,- ասաց Արա Քոչունյանը:

Նրա կարծիքով, աշխարհի բեւեռացումը սփյուռքին կանգնեցրել է նոր մարտահրավերների դեմ հանդիման։ Հայությունը որպես տարբեր ուժային գոտիների մեջ ապրող քաղաքացիներ ՝ ստիպված են մոտ ապագայում համագործակցել։  Եվ այս իմաստով, սփյուռքն էլ կարող է դժվարություններ ունենա իրար հետ շփվելու իմաստով։ Բանախոսն առաջարկում է սփյուռքի մեջ նոր թափ հաղորդել կրթական ծրագրերին, կրթական համակարգի բարեփոխմանը։

«Եւ հայկական սփիւռքը՝ մասնաւորապէս, արեւմտահայերէնի յարատեւութիւնը երաշխաւորելու իմաստով, պարտաւոր է համագործակցութեան եզրեր գտնելու Հայաստանի Հանրապետութեան գիտամշակութային կամ կրթական համապատասխան կեդրոններուն հետ, որովհետեւ սփիւռքը իր ուժերով ի վիճակի չէ այս գործը առանձին լուծելու: Այնպէս պէտք չէ ընկալել, որ արեւմտահայերէնի ճակատագիրը միայն արեւմտահայերու գործն է: Արեւմտահայերէնի ճակատագիրը ամբողջ հայութեան գործն է, հետեւաբար, մենք՝ սփիւռքահայերս իրաւունք ունինք՝ բարոյական իրաւունք ունինք Հայաստանի Հանրապետութիւնն ալ այս հարցին մէջ շարժման անցնիլ հրաւիրելու,- ասաց Արա Քոչունյանը:  Նրա կարծիքով, միայն Հայաստանի հետ շփումները բավարար չեն ինքնության կամ մայրենի լեզվի պահպանության համար։  Սփյուռքի համար ռազմավարական նշանակություն պետք է ունենա մարդուժի պատրաստությունը։ նաեւ պետք է լուծումներ գտնել տասնամյակներ քարացած խնդիրներին։

Խոսելով պոլսահայության մասին,  բանախոսը նշեց. «Առհասարակ թրքահայութիւնը, միջկրօնական համակեցութեան ուրոյն փորձառութիւն մը ունի: … Մեր համայնքը այսօր, ինչպէս սփիւռքի մեր բոլոր համայնքները, կը փնտռէ նոր ապագայ մը եւ այդ նոր ապագայի որոնումներուն մէջ մեզի համար կարեւոր գործօն դարձած են վերջին տասնամեակներուն պետութեան կողմէ, Թուրքիոյ իշխանութիւններուն կողմէ կատարուած՝ երկրի ոչ-իսլամ փոքրամասնութիւններուն ուղղեալ բարեփոխումները: Թուրքիոյ հայ համայնքին համար այս բարեփոխումները հնարաւորութիւն ընձեռած են, որպէսզի նիւթական նոր հնարաւորութիւններու տիրանայ: Բայց, դժբախտաբար, մետայլի միւս երեսակին պատկերը բոլորովին տարբեր է, որովհետեւ համայնքի վարչակազմակերպչական վիճակը ա՛յն աստիճան անդամալուծուած է կամ կաթուածահար է, որ մենք այդ նոր հնարաւորութիւնները արդիւնաւէտ եւ նպատակասլաց ձեւով, դժբախտաբար, չենք կրնար օգտագործել:

Հայապահպանութիւնը, ինչպէս Պոլսոյ կամ Թուրքիոյ հայութեան պարագային, այնպէս ալ կը կարծեմ քիչ մը ամէն տեղ, մէկ կողմէ համայնքներուն ներքին գործը եղած է, սակայն, միւս կողմէ, համայնքներէ ներս հայապահպանութեան գործին լծուած մարդիկ միեւնոյն ժամանակ տուեալ երկրի լայն հասարակութեան հետ շփումներու, անոնց հետ տարուած ճանաչողական բնոյթով աշխատանքներու հետամուտ եղած են»։

Հայ իրականութեան մէջ պոլսահայութեան այսօրուան չակերտեալ կշիռը պայմանաւորող հիմնական երեք հաստատութիւններ ունինք այսօր:

Առաջինը՝ Պոլսոյ Պատրիարքական Աթոռն է, որ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ չորս նուիրապետական աթոռներէն մին է եւ ամբողջ մեր հայկական ժառանգութեան պահպանութեան տեսակէտէ, բոլոր խնդիրներու մէջ, միաժամանակ, Թուրքիոյ Հանրապետութեան կողմէ երկխօս ընդունուած կառոյցն է:

Երկրորդը՝ ձեր բոլորին ծանօթ, հայ իրականութենէն ներս այնքան բարի համբաւով Սուրբ Փրկիչ Ազգային հիւանդանոցն է: Ամբողջ սփիւռքի մէջ իր նմանը չունեցող կառոյց մըն է, որ իր լինելութեամբ, գործունէութեամբ եւ մատուցած մարդասիրական ծառայութիւններով շատ կարեւոր՝ մեզի համար չակերտեալ ըսենք այցեքարտի նշանակութեամբ, հաստատութիւն մըն է: Արդարեւ, հայկական հիւանդանոցի մը երդիքին տակ՝ առանց խտրականութեան, զանազան ազգերէ՝ տուեալ պարագային էականը, անշուշտ, տեղւոյն վրայ թուրք ժողովուրդի ամենահամեստ խաւերէն մարդոց բժշկութիւն, առողջութիւն գտնելն է, ինչ որ մեր ժողովուրդին նկատմամբ տրամադրութիւնները ուղղակի պայմանաւորող գործօն մըն է:

Երրորդը՝ դարձեալ ձեր բոլորին ծանօթ, ԺԱՄԱՆԱԿ օրաթերթն է, որու գլխաւոր խմբագիրն եմ ես: ԺԱՄԱՆԱԿ-ը հայաշխարհի անընդհատ հրատարակուող ամենահին օրաթերթն է, որ 118 տարիէ ի վեր ամէն օր կը հրատարակուի: Թերթը այսօր իր տպագիր օրինակին առընթեր, կայքէջով եւ ընկերային ցանցերու վրայ ներկայութեամբ ալ գործունէութիւն կը ծաւալէ էնսթիթիւսիոնէլ իմաստով հաւաքական միտք պատրաստելու եւ հայ իրականութենէն ներս առարկայական հարթակի մը վրայ առողջ կարծիքի փոխանակումներու միջավայր ստեղծելու տեսակէտէ կարեւոր խորհրդանշան մըն է, որ մեր սփիւռքին մէջ ունի առանձնայատուկ դիրք:  

Այսօր եթէ հարցնէք, թէ ո՞րն է թրքահայութեան ամենահրատապ խնդիրը, ապա իմ պատասխանը պիտի ըլլայ, որ Պոլսոյ Պատրիարքական Աթոռի պաշտօնական կարգավիճակ մը չունենալն է: Սա մեր թրքահայ իրականութեան ամենալուրջ խնդիրներէն մին է:

ԺԱՄԱՆԱԿ օրաթերթը մօտաւոր անցեալին արտադրութիւնը կատարեց «Ինքնութեան արահետ. Պոլսոյ Պատրիարքական Աթոռը ժամանակներու մէջ» անունով փաստավաւերագրական ժապաւէնի մը, որ Երեւանի իմ սիրելի գործընկեր պրն. Տիգրան Պասկեւիչեանի հետ համագործակցաբար պատրաստուած է»,- եզրափակեց խոսքը նա:

Այնուհետեւ ելույթ ունեցավ Լեհաստանի Հանրապետության կառավարության և ազգային ու էթնիկ փոքրամասնությունների համատեղ հանձնաժողովում հայ փոքրամասնության ներկայացուցիչ Հրաչյա Բոյաջյանը։  «Այսօր ես խոսում եմ այն ​​փոքրամասնության անունից, որը դարեր շարունակ համախմբել է լեհական պետության պատմությունը՝ պահպանելով իր մշակութային, կրոնական և պատմական ինքնությունը։Հայերը Լեհաստան են ժամանել 14-րդ դարի կեսերին՝ ժամանելով Սևծովյան տարածաշրջանից։ Այս գաղթերը միանգամյա իրադարձություն չեն եղել. հայերի հոսքը շարունակվել է նաև հաջորդ դարերում։ Հայերը հիմնականում բնակություն հաստատեցին նախկին Լեհ-Լիտվական Համագործակցության հարավարևելյան շրջաններում, իսկ ավելի ուշ՝ նաև այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսիք են Վիլնյուսը, Կրակովը և Վարշավան, ինչպես նաև երկրի արևմուտքում և հյուսիսում»,- ասաց նա։

«Դեռևս 1356 թվականին Լվովում ապրող հայերին տրվել է կրոնական ազատության և իրենց սեփական օրենքներով դատելու իրավունք։ Սա նշանակալի գործողություն էր, որը հաստատեց այս համայնքի կրոնական և իրավական յուրահատկության ճանաչումը։ 1367 թվականին Լվովը դարձավ Հայ Առաքելական Եկեղեցու եպիսկոպոսության նստավայրը, իսկ եպիսկոպոս Գժեգոժը՝ նրա առաջին հոգևորականը։ Այս փաստը ցույց տվեց հայերի անսասան արմատները պետական ​​կառույցներում և նրանց կարևորությունը հին Լեհաստանի տնտեսական և սոցիալական կյանքում։ 17-րդ դարում որոշ հայեր միավորվեցին Կաթոլիկ եկեղեցու հետ, ինչի արդյունքում ստեղծվեց Հայկական ծեսի Կաթոլիկ եկեղեցին։ Հետագա դարերի ընթացքում սա Լեհաստանում հայ կրոնական կյանքի միակ ինստիտուցիոնալ ձևն էր։ 17-րդ դարում Լվովի թեմի հայերը սերտ կապեր պահպանեցին Հունգարիայում, մասնավորապես Տրանսիլվանիայում ապրող իրենց ազգականների հետ, որոնք նույնպես կաթոլիկներ էին։ Տրանսիլվանիայից եկած հայ քահանաները 18-րդ դարում սովորել են Լվովում, իսկ Լեհաստանից եկած հոգևորականները այնտեղ համալրել են հայ կաթոլիկ ծխական համայնքները: 19-րդ դարում այս կապերը որոշ չափով թուլացել են, չնայած դրանք երբեք լիովին չեն անհետացել։

Միջպատերազմյան շրջանում Լեհաստանում ապրել է մի քանի հազար հայ: Սա ազգային և կրոնական ինքնության զգալի վերածննդի, հասարակական կյանքի զարգացման և բազմաթիվ մշակութային ու կրթական նախաձեռնությունների ժամանակաշրջան էր: Հասարակական կազմակերպությունները, հրատարակչությունները և եկեղեցական կառույցները գործել են հայկական ժառանգության հիշողությունը պահպանելու համար։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, խորհրդային իշխանությունների գործողությունների և սահմանային փոփոխությունների պատճառով, հայերը ստիպված են եղել լքել իրենց պատմական տները արևելքում: Նրանցից շատերը բնակություն են հաստատել պատերազմից հետո Լեհաստանի սահմաններում: Այս ընտանիքների այսօրվա ժառանգները հաճախ խոսում են միայն լեհերեն, սերտորեն կապված են և պահպանում են հայկական փոքրամասնությանը բնորոշ ընտրված ավանդույթներն ու սովորույթները: Նրանք իրենց անվանում են լեհահայեր կամ հայկական ծագում ունեցող լեհեր:

1980-ականների վերջից ի վեր Հայաստանի Հանրապետությունից հայերը նույնպես սկսել են ժամանել Լեհաստան՝ ստեղծելով միգրացիայի նոր ալիք: Նրանք բնակություն են հաստատել ամբողջ երկրում՝ իրենց հետ բերելով հայոց լեզվի և հայ մշակույթի ժամանակակից ձևերի կենդանի գիտելիքներ։ Լեհաստանում հայ փոքրամասնության ինքնության պահպանումն ու զարգացումն այսօր կախված է նախկին վերաբնակիչների ժառանգների ինտեգրումից նորեկների հետ, ինչպես նաև ընտանեկան ավանդույթների, կրոնական ծեսերի և հայոց լեզվի մշակումից։

2021 թվականի ազգային մարդահամարի համաձայն՝ Լեհաստանում լեհական քաղաքացիություն ունեցող հայերի թիվը կազմել է 6772։ Սակայն այս թվերը չեն արտացոլում հայ փոքրամասնության ներկայության ամբողջական մասշտաբները։ Լեհաստանում ապրում են նաև քաղաքացիություն չունեցող հայեր, որոնք տարիների ընթացքում կստանան այն։ Մենք գնահատում ենք, որ Լեհաստանում կարող է բնակվել ընդհանուր առմամբ մոտ 50,000 հայ՝ տարբեր բնակության կարգավիճակներով։

Մոտ 350 տարվա բացակայությունից հետո Հայ Առաքելական Եկեղեցին վերադարձավ Լեհաստան 2010 թվականին՝ Հայաստանի Հանրապետությունից հայերի գաղթի նոր ալիքի հետ մեկտեղ, վերականգնելով հայկական քրիստոնեության ակունքներից եկող կրոնական ավանդույթի շարունակականությունը։

Լեհաստանի հայ փոքրամասնությունն այսօր գործում է երկու կրոնական համայնքների շրջանակներում՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցի, որը Լեհաստանում գլխավորում է եպիսկոպոս Մարկոս ​​Հովհաննիսյանը, և Հայ Կաթոլիկ Եկեղեցի, որը ներկայումս գլխավորում է Վարշավայի միտրոպոլիտ, արքեպիսկոպոս Ադրիան Գալբասը։ Երկու կառույցներն էլ նշանակալի դեր են խաղում փոքրամասնության հոգևոր, սոցիալական և մշակութային կյանքում։ 2005 թվականի հունվարի 6-ի «Ազգային և էթնիկ փոքրամասնությունների և տարածաշրջանային լեզվի մասին» օրենքի ուժի մեջ մտնելով՝ հայերը ճանաչվեցին որպես Լեհաստանի Հանրապետությունում օրենքով պաշտպանված ինը ազգային փոքրամասնություններից մեկը։

2005 թվականի հունվարի 6-ի «Ազգային և էթնիկ փոքրամասնությունների և տարածաշրջանային լեզուների մասին» օրենքի ուժի մեջ մտնելուց հետո հայերը ճանաչվեցին որպես Լեհաստանի Հանրապետությունում ինը օրենսդրորեն պաշտպանված ազգային փոքրամասնություններից մեկը։ Այս օրենքով ստեղծվեց Կառավարության և ազգային և էթնիկ փոքրամասնությունների համատեղ հանձնաժողովը՝ վարչապետին կից խորհրդատվական մարմին, որի նպատակն է խթանել կառավարության և փոքրամասնությունների ներկայացուցիչների միջև երկխոսությունը։

Հանձնաժողովը վերանայում է օրենսդրության նախագծերը, վերահսկում է փոքրամասնությունների իրավունքների իրականացումը և ապահովում է նրանց մշակութային ինքնության, լեզվի և ավանդույթների պահպանումը։ 2024 թվականից ի վեր ես պատիվ ունեմ ծառայելու որպես հայ փոքրամասնության ներկայացուցիչ այս մարմնում։

Լեհաստանի ազգային և էթնիկ փոքրամասնությունները նաև դրամաշնորհներ են ստանում մշակութային, կրթական և հրատարակչական գործունեության համար՝ Ներքին գործերի և վարչակազմի նախարարի ծրագրերի շրջանակներում։ Ներկայումս Լեհաստանում գործում են ութ պետականորեն ֆինանսավորվող հայկական փոքրամասնությունների կազմակերպություններ։

2025 թվականը նշանակալի զարգացում է բերել հետազոտական ​​բազայի։ Մխիթարի Գոշի անվան հայագիտական ​​կենտրոնը հիմնադրվել է Պոզնանի Ադամ Միցկևիչի անվան համալսարանում, ինչպես նաև Կրակովի Յագելոնյան համալսարանի լեհահայերի պատմության Սադոկ Բարոչի անվան կենտրոնը։ Այս նախաձեռնությունների շնորհիվ Լեհաստանը դարձել է աշխարհի հայագիտական ​​ուսումնասիրությունների ամենակարևոր կենտրոններից մեկը։

Լեհաստանը նաև հրատարակում է հայկական փոքրամասնությունների մամուլ՝ երկամսյա «Մունետիկ», եռամսյակային «Ավետիս», Հայկական մշակութային ընկերության կիսամյակային տեղեկագիր և ամենամյա «Լեհահայեր»՝ նվիրված լեհահայերի պատմությանը»,- ասաց նա։

Հունաստանի հայերի միության վարչության անդամ Տիգրան Ղալումյանն էլ խոսեց հունահայության մասին։

«Հունաստանի հայ համայնքը հիմնականում ձևավորվել է քսաներորդ դարի սկզբին, հատկապես՝ 1922 թվականին։ Դա հետևանք էր Հայոց ցեղասպանության (1915–1923), որի ընթացքում Օսմանյան կայսրությունում բնակվող հայերը սպանվեցին, տեղահանվեցին կամ հարկադրված փախուստի դիմեցին իրենց հայրենիքից։ Փրկվածները որպես փախստականներ ժամանեցին Հունաստան՝ փնտրելով անվտանգություն և կայունություն։ Նրանք վերակառուցեցին իրենց կյանքը դժվար պայմաններում՝ միաժամանակ պահպանելով իրենց քրիստոնեական հավատը, լեզուն և մշակութային հիշողությունը։ Այս փորձառությունը շարունակում է մնալ հայ սփյուռքի ինքնության կենտրոնական մաս։

Այսօր Հունաստանում ապրում է մոտ երեսունից երեսունհինգ հազար հայ՝ որպես ակտիվ և կազմակերպված համայնք։ Նրանք հիմնականում բնակվում են Աթենքում, Սալոնիկում և Հունաստանի հյուսիսային մի շարք քաղաքներում, ինչպես նաև որոշ կղզիներում։ Հունաստանի հայերը ճանաչված են որպես կրոնական փոքրամասնություն։ Ժամանակի ընթացքում նրանք ստեղծել են եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակութային կենտրոններ, լրատվամիջոցներ և համայնքային կազմակերպություններ։ Համայնքի անդամները զբաղված են տարբեր մասնագիտություններով և ակտիվորեն մասնակցում են երկրի սոցիալական և տնտեսական կյանքին՝ միաժամանակ պահպանելով իրենց առանձնահատուկ մշակութային և կրոնական ինքնությունը։

Հայ Եկեղեցին առանցքային դեր ունի համայնքային կյանքում։ Հունաստանում գործում են Հայ Առաքելական, Հայ Կաթոլիկ և Ավետարանական եկեղեցիներ՝ կազմակերպված թեմական կառույցներով։ Եկեղեցին միայն աղոթքի վայր չէ։ Այն նաև այն տարածքն է, որտեղ պահպանվում են ավանդույթները, որտեղ լեզուն և արժեքները փոխանցվում են երիտասարդ սերունդներին, և որտեղ տրամադրվում է սոցիալական աջակցություն։ Եկեղեցու միջոցով հայ քրիստոնեական ինքնությունը մնում է ամուր և կենսունակ։

Հունաստանը նաև հստակ և սկզբունքային դիրքորոշում է ցուցաբերել պատմական հիշողության հարցում։ 1996 թվականին Հունաստանի խորհրդարանը ճանաչեց Հայոց ցեղասպանությունը։ 2014 թվականին Հունաստանը ընդունեց օրենք, որը քրեականացնում է հայերի, հույների և պոնտացիների ցեղասպանությունների ժխտումը։ Այս որոշումները կարևոր էին արդարության և ճշմարտության հաստատման համար։ Սփյուռքյան համայնքների համար նման ճանաչումը ամրապնդում է վստահությունը և նպաստում պատմական հիշողության պաշտպանությանը։

Չնայած այս դրական հիմքերին, հայ քրիստոնեական սփյուռքներն այսօր կանգնած են մի շարք մարտահրավերների առաջ։ Հիմնական խնդիրներից մեկը ցրվածությունն է։ Հայերը հաճախ ապրում են տարբեր քաղաքներում՝ հեռու միմյանցից, ինչը դժվարացնում է համայնքային կազմակերպվածությունը և սահմանափակում է կանոնավոր մասնակցությունը, հատկապես երիտասարդների շրջանում։ Երբ մարդիկ աշխարհագրորեն բաժանված են, համայնքային ակտիվ կյանքի պահպանումը պահանջում է հավելյալ ջանքեր։

Մեկ այլ մարտահրավեր են ներքին բաժանումները։ Համայնքային և եկեղեցական կառույցների ներսում առկա տարբերությունները երբեմն դժվարացնում են համագործակցությունը։ Չնայած երկխոսության և միասնության խթանման ուղղությամբ տարվող ջանքերին, այս բաժանումները կարող են թուլացնել հավաքական գործողությունները։ Այնուամենայնիվ, կա ընդհանուր գիտակցում, որ համագործակցությունն ու փոխադարձ հարգանքը անհրաժեշտ են համայնքի ապագայի համար։

Լեզվի պահպանությունն ևս լուրջ խնդիր է։ Շատ երիտասարդ հայեր հայերեն խոսում են միայն տարրական մակարդակով, և քչերն են կարողանում լավ կարդալ կամ գրել։ Սա նշանակում է, որ հայերենը աստիճանաբար դուրս է մղվում որպես մտածողության և ինքնարտահայտման լեզու։ Թեև եվրոպական հասարակություններին ինտեգրվելը բնական և դրական գործընթաց է, լեզվի կորուստը վտանգ է ստեղծում մշակութային շարունակականության համար։ Այս խնդրի լուծումը պահանջում է երկարաժամկետ կրթական աշխատանք և բավարար ռեսուրսներ»։

Բանախոսն անդրադարձավ նաեւ Հայաստանի հետ կապերին. «Շատ ընտանիքներ այնտեղ ունեն հարազատներ, և հայրենիքում տեղի ունեցող զարգացումներին հետևում են մեծ ուշադրությամբ։ Հայաստանում դրական փոփոխությունները ամրապնդում են սփյուռքյան երիտասարդների վստահությունն ու հպարտությունը, մինչդեռ դժվարությունները կարող են թուլացնել նրանց կապի զգացումը։ Այս սերտ հուզական կապը ցույց է տալիս, որ սփյուռքն ու հայրենիքը մնում են խորապես կապված»։

Նրա կարծիքով,  սփյուռքյան համայնքները բախվում են ապատեղեկատվության և բևեռացման խնդիրների, հատկապես թվային հարթակներում, մյուս կողմից՝ Հայաստանի և սփյուռքի միջև արդյունավետ համագործակցությունը պահանջում է հստակ տեսլական և երկարաժամկետ պլանավորում։

«Սփյուռքյան համայնքները հիմնականում ակնկալում են կառուցվածքային համագործակցություն, իրատեսական ծրագրեր և կայուն հաղորդակցություն։ Միայն խորհրդանշական քայլերը, առանց բավարար աջակցության, հաճախ չեն կարող բավարարել բարդ կարիքները»,- ասաց նա։

Բանախոսի ասելով, հայ քրիստոնեական սփյուռքներն այսօր շարունակում են լինել ակտիվ և դիմակայուն, սակայն կանգնած են իրական մարտահրավերների առաջ։ «Ինքնության պահպանումը պահանջում է միասնություն, կրթություն, երկխոսություն և ամուր կապեր հայրենիքի հետ։ Այս ջանքերը նպաստում են ոչ միայն հայ համայնքների կենսունակությանը, այլև Եվրոպայի մշակութային բազմազանության հարստացմանը»,- ասաց նա։

Ռումինիայից դոկտոր Պուսկաս Աթիլան ներկայացրեց Տրանսիլվանիայում (Ռումինիա) հայ քրիստոնեական սփյուռքի վիճակը։

«2021 թվականի վերջին մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ Ռումինիայում ապրում է 1213 հայ, որոնց գրեթե կեսը Բուխարեստում գտնվող Ռումինիայի Հայ Առաքելական արքեպիսկոպոսության անդամներ են: Դժբախտաբար, ինչպես բոլոր վիճակագրությունները, այս թիվը միայն մասամբ ճշգրիտ է: Եկեղեցական տեսանկյունից այն թերի է, քանի որ չի ներառում Սուրբ Աթոռի կողմից, բայց ոչ պետության կողմից ճանաչված հայ կաթոլիկներին, որոնք պատկանում են Ռումինիայի Հայ կաթոլիկների միաբանությանը, որը 2024 թվականին ուներ 321 անդամ:

Հայերի թիվը դժվար է որոշել, քանի որ շատ մարդիկ հայկական ծագում ունեն, բայց չեն իրենց հայ համարում: Այսպիսին է Տրանսիլվանիայի դեպքը, որը Ռումինիայի պատմական շրջան է: Նրանք ժամանել են հարևան Մոլդավիայից գրեթե 360 տարի առաջ: Այս պատմական համայնքն այդ ժամանակ ինտեգրվել է Տրանսիլվանիայի հունգարական հասարակությանը և գրեթե ամբողջությամբ ձուլվել: Այս կրկնակի ինքնության զգացողության շրջանակներում երկու տարրերն էլ՝ հայը և հունգարացին, ներդաշնակորեն համակեցության մեջ են և կարևորագույն դեր ունեն համայնքի անդամների մեջ: Նրանց ներկայիս վիճակը հասկանալու համար պետք է մի փոքր հետ գնանք ժամանակի մեջ։

Մոլդովահայ առևտրական ընտանիքները 17-րդ դարի վերջին եկան Տրանսիլվանիա՝ արքայազն Միքայել Ապաֆի I-ի հրավերով և թույլտվությամբ, իրենց դատավորի և առաքելական եպիսկոպոս Մինասի գլխավորությամբ, և հիմնականում բնակություն հաստատեցին արևելյան սահմանային շրջանում։ Նրանց կենտրոնը Բիստրիցան էր՝ Տրանսիլվանիայի սաքսոնների կարևոր քաղաքը, որտեղից նրանք վտարվեցին 1690-ական թվականներին տնտեսական մրցակցության պատճառով։ Հետագայում նրանք բնակություն հաստատեցին 1696 թվականին ձեռք բերված Գեռլա կալվածքում, որտեղ նրանք հիմնադրեցին հայկական Արմենոպոլիս (հունգարերեն՝ Szamosújvár, ռումիներեն՝ Gherla) քաղաքը, որը մինչ օրս մնում է Տրանսիլվանիայի հայ կյանքի կենտրոնը։ Երկրորդ կարևորագույն գաղութը հիմնադրվեց արքայազնի կալվածքում՝ Էբեսֆալվայում (հունգարերեն՝ Erzsébetváros, ռումիներեն՝ Dumbrăveni), որտեղ հետագայում հիմնադրվեց Մխիթարյան վանք։ Ավելին, նշանակալի հայկական գաղութներ են ձևավորվել սահմանամերձ շրջանի երկու հունգարական բնակավայրերում՝ Գեորգենիում (հունգարերեն՝ Gyergyószentmiklós) և Ֆրումոասայում (հունգարերեն՝ Szépvíz): Ժամանակի ընթացքում հայ վաճառականներ են հայտնվել նաև Տրանսիլվանիայի շուկայական քաղաքներում՝ ապահովելով մշտական ​​բնակության իրավունք և հիմնելով կարևոր համայնքներ, օրինակ՝ Գեռլա և Գեռլա քաղաքներում: Օրինակ՝ Տիրգու Մուրեշում (հունգարերեն՝ Marosvásárhely), Կլուժ-Նապոկայում (հունգարերեն՝ Kolozsvár), Օդորհեյու Սեկուեսկում (հունգարերեն՝ Székelyudvarhely), Բայա Մարեում (հունգարերեն՝ Nagybánya) և այլուր: Այս գաղութների կենտրոնական կետը ամենուրեք բարոկկո ոճի հայկական եկեղեցին է: Այլ քաղաքներում Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի պատկերները կաթոլիկ եկեղեցիներում վկայում են նրանց ներկայության մասին: Կրոնական տեսանկյունից, հայերը Տրանսիլվանիա են եկել այն ժամանակ, երբ Արևելքի և Արևմուտքի միջև գտնվող տարածաշրջանը վասալ պետություն և Օսմանյան կայսրության հարկատու էր, միաժամանակ պաշտպանելով հունգարական պետականությունը: Իշխանությունը պարարտ հող էր ստեղծում լյութերական և կալվինիստական ​​բարեփոխումների տարածման համար: Տրանսիլվանիան դարձավ հիմնականում բողոքական տարածաշրջան, որտեղ կաթոլիկները միայն անվանապես էին ընդունված կրոնների շարքում: Թուրքերի վտարումից հետո Տրանսիլվանիան 1690 թվականին դարձավ Հաբսբուրգյան կայսրության կազմում գտնվող նահանգ (Գուբերնիում), որտեղ կաթոլիկությունը վայելում էր արտոնյալ դիրք:

Փոփոխված քաղաքական իրավիճակը նոր իրավիճակ ստեղծեց առաքելական հայերի համար, ովքեր արդեն Հռոմի առաքելության թիրախն էին Մոլդովայում: Հաբսբուրգների կաթոլիկ միջավայրը զգալիորեն նպաստեց Հռոմի հետ միության ընդունմանը 17-րդ դարի վերջին: Սա հիմնականում պայմանավորված է Օքսենդիուս Վերզիրեսկուով (1654–1715), որը ծնվել է Մոլդավիայում և Լեմբերգում (այժմ՝ Լվով) և Հռոմում ուսումնառությունից հետո 1685 թվականին եկել է Տրանսիլվանիա՝ որպես Հավատքի տարածման Սուրբ Միաբանության միսիոներ։ 1689 թվականին նա կազմակերպեց Տրանսիլվանիայի հայերի պատվիրակության հավաքը՝ Լեմբերգում կաթոլիկ հավատքը դավանելու միաբան արքեպիսկոպոս Վարդան Հունանյանի առջև։ Այս պահից սկսած՝ կարելի է խոսել Տրանսիլվանիայում Հայ Կաթոլիկ Եկեղեցու մասին, որի առաջին (և նաև վերջին) եպիսկոպոսը Վերզիրեսկուն էր, որը 1691 թվականին օծվել է Լվովում եպիսկոպոս և ծառայել է Տրանսիլվանիայում մինչև իր հանկարծակի մահը՝ 1715 թվականին Վիեննայում։ Եպիսկոպոսի աշխատանքը կարևոր նշանակություն ուներ Տրանսիլվանիայի հայերի կյանքի համար, քանի որ այն նշանավորեց նրանց մշտական ​​բնակությունը այնտեղ, նրանց եկեղեցական և հասարակական ընդունումը, ինչպես նաև Վիեննայի արքունիքի աջակցությունը, քանի որ այն ամրապնդեց Վիեննայի վերա-կաթոլիկացման քաղաքականությունը Տրանսիլվանիայում։ Այս ամենը դրական ազդեցություն ունեցավ համայնքի վրա, մասնավորապես՝ տնտեսական արտոնությունների միջոցով (ազատ թագավորական քաղաքի տիտղոս)»,- ասաց Պուսկաս Աթիլան:

Քուվեյթի հայ համայնքից Գարո Քեշիշյանը ներկայացրեց քուվեյթահարության կազմավորման պատմությունն ու ներկա վիճակը։

Գարո Քեշիշյանը մասնավորապես ասաց. «Քուվեյթում հայկական պատմությունը սկսվում է աննկատ։ Հայտնի ամենավաղ հայկական ներկայությունը թվագրվում է 1890-ականների վերջերին և 1900-ականների սկզբին։ Այդ ժամանակ հայերը ժամանել են որպես անհատներ։ Նրանք չէին ժամանում որպես ընտանիքներ, այլ որպես արհեստավորներ և աշխատողներ՝ գործնական հմտություններով մարդիկ, որոնք մաս կազմեցին Քուվեյթի վաղ տնտեսական գործունեությանը։ Նրանք աշխատում էին, ներդրում ունեին և ապրում էին իրենց առօրյա կյանքով՝ առանց որևէ հայկական հաստատության։ Այլ կերպ ասած, Քուվեյթում կային հայեր, բայց դեռևս հայկական համայնք չկար։ Մեծ շրջադարձային պահը տեղի ունեցավ 1947 թվականին, երբ առաջին հայ ընտանիքները բնակություն հաստատեցին Քուվեյթում։ Սա այն պահն է, երբ կարող ենք ասել. սկսվում է իրական համայնքային կյանքը։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև ընտանեկան բնակությունը փոխում է ամեն ինչ։ Ընտանիքների առկայությունը նշանակում է երեխաների առկայություն։ Դա նշանակում է կրթության, կրոնական կյանքի և մշակութային շարունակականության անհրաժեշտություն։ Դա նշանակում է, որ մարդիկ այլևս չեն ապրում «միջանկյալ»։ Նրանք արմատներ են գցում։

1952 թվականին Քուվեյթում ծնվեց առաջին հայ երեխան։ Սա խորհրդանշական հանգրվան է. այն ներկայացնում է մի սերնդի սկիզբը, որի ինքնությունը ձևավորվում է միաժամանակ երկու իրականությամբ՝ հայկական ժառանգությամբ և Քուվեյթի կյանքով։ Այս փուլում համայնքը դեռևս շատ փոքր էր։ Մենք խոսում ենք սահմանափակ բնակչության մասին, որը կազմված էր 40-ից պակաս տղամարդկանցից։ Նրանցից շատերը գաղթել էին Իրանից։ Նրանք փնտրում էին կայունություն, աշխատանք և անվտանգություն, և Քուվեյթը դա առաջարկում էր։ Սակայն նույնիսկ փոքր թվաքանակով, հաստատվել էր մի օրինաչափություն. հայերը այլևս միայն չէին անցնում։ Նրանք կառուցում էին ապագա։»։

Բանախոսի ասելով, 1950-ական և 1960-ական թվականները Մերձավոր Արևելքում խոշոր քաղաքական վերափոխումների տասնամյակներ էին։ Արաբական ազգայնականության աճը մի քանի երկրներում վերաձևավորեց հասարակական կյանքը և ազդեց փոքրամասնությունների համայնքների, այդ թվում՝ հայերի վրա։ Այս համատեքստում հայերը սկսեցին գաղթել Քուվեյթ տարբեր երկրներից։ «Հայեր են ժամանում Սիրիայից, Եգիպտոսից, Լիբանանից և կրկին Իրանից։ Շատերը ինժեներներ, կապալառուներ, տեխնիկներ և հմուտ արհեստավորներ էին։ Նրանք եկել էին մասնագիտական ​​փորձով և անմիջականորեն նպաստել են Քուվեյթի զարգացմանը։

Այսպիսով, հայերի ներկայությունը Քուվեյթում երբեք միայն գոյատևման մասին չէր։ Այն նաև ներդրում էր և վստահության կայուն կառուցում լայն հասարակության հետ»,- նշեց նա։

1960 թվականին հայ համայնքը հասավ պատմական հանգրվանի։ Վիգեն Շաղզոն և նրա եղբայր Արշավիր Շաղզոն՝ հայ համայնքի աջակցությամբ, հիմնադրեցին Քուվեյթի առաջին հայկական դպրոցը և Հայ Առաքելական եկեղեցին։ «Հայկական դպրոցը ապահովում էր հայալեզու կրթություն և մշակութային շարունակականություն։ Այն դարձավ այն վայրը, որտեղ հայ երեխաները կարող էին սովորել իրենց լեզուն, ժառանգությունը և ինքնությունը կառուցվածքային ձևով՝ ոչ միայն տանը, այլև կրթության միջոցով։ Եկեղեցին, որը արմատավորված էր Հայ Առաքելական եկեղեցու ավանդույթներում, դարձավ հոգևոր և մշակութային կենտրոն։ Սփյուռքի կյանքի համար եկեղեցին հազվադեպ է միայն պաշտամունքի վայր։ Այն դառնում է հավաքատեղի, բարոյական հաղորդակցության վայր։ Սփյուռքի կյանքի համար եկեղեցին հազվադեպ է միայն պաշտամունքի վայր լինում։ Այն դառնում է հավաքատեղի, «բարոյական համայնքի» և շարունակականության վայր։ Միասին դպրոցն ու եկեղեցին կազմում էին Քուվեյթի հայ համայնքային ինքնության ողնաշարը»,- նշեց բանախոսը։

Նրա ասելով, Քուվեյթի Հայ համայնքը հայտնի դարձավ հուսալիությամբ և որակով, և այս համբավը ամրապնդեց համայնքի դիրքը հասարակությունում նույնիսկ առանց քաղաքական մասնակցության։ «Հայերը ավանդաբար աշխատել են մասնավոր հատվածում։ Շատերը ինժեներներ և կապալառուներ էին, որոնք նպաստում էին ենթակառուցվածքներին և մասնավոր զարգացմանը։ Մյուսները աշխատում էին որակյալ արհեստներում, որոնք կարևոր են առօրյա կյանքի համար՝ էլեկտրիկներ, ջրմուղագործներ, տեխնիկներ, արհեստավորներ։ Շատ հայեր հիմնեցին փոքր և միջին ձեռնարկություններ։ Այս բիզնեսները պահում էին ընտանիքներին, բայց նաև աջակցում էին համայնքային կյանքին։ Որովհետև, երբ դուք կառուցում եք հաստատություններ առանց արտաքին ֆինանսավորման, տնտեսական կայունությունը դառնում է գոյատևման շարժիչ ուժը»,- ասաց նա։ Ամենահայտնի արհետավորները Քուվեյցոմւ հայ ավտոմեխանիկներն էին։ 1980-ականների կեսերին Քուվեյթի հայ համայնքը հասավ իր գագաթնակետին՝ հայերի թիվը հասավ 12,000-ի ։ Հայկական դպրոցում սովորում էր մինչև 700 աշակերտ։ Բայց եկավ 1990 թվականի օգոստոսի 2-ը՝ Իրաքը ներխուժեց Քուվեյթ։ Օկուպացիան տևեց 7 ամիս։ Հայ համայնքի համար սա շրջադարձային պահ էր։ Ընտանիքները բախվեցին վախի և անորոշության։ Շատերը թաքնվեցին տներում, փախան հարևան երկրներ կամ մնացին միասին՝ անվտանգության համար։ Սովորական կյանքը դադարեց։ Եկեղեցու և դպրոցի գործունեությունը դադարեց։ Ամենօրյա ռեժիմը փոխարինվեց «գոյատևմամբ»։ Այդպես համայնքը նոսրացավ։ COVID-ից հետո կանոնակարգերը և բնակության սահմանափակումները ավելի ազդեցին բազմաթիվ ընտանիքների վրա, այդ թվում՝ համայնքի տարեց անդամների վրա։ Արդյունքը բնակչության հետագա անկումն էր։ Այսօր հայ բնակչությունը գնահատվում է 4000-5000, և դպրոցներում աշակերտների թիվը նվազել է մինչև մոտավորապես 300։

Բանախոսի ասելով, այսօր քովեյթահայության հույսը նոր սերունդն է, որը կամուրջ է անցյալի եւ ապագայի միջեւ։ «Նրանց ներգրավվածությունը կորոշի, թե արդյոք Քուվեյթում հայկական կյանքը կմնա կենդանի համայնք, թե՞ կդառնա միայն պատմական հիշողություն։ Այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսին է ՀՄԸՄ-ը, այլ համայնքային երիտասարդական կառույցների հետ միասին, մաս են կազմում այս շարունակականության՝ օգնելով երիտասարդներին կապել ինքնությունը ակտիվ մասնակցության հետ։ Քուվեյթի հայկական սփյուռքը դիմադրողականության, միասնության և շարունակականության պատմություն է։

Հավաքական ջանքերի, համայնքային ֆինանսավորման և ուժեղ ինստիտուտների շնորհիվ հայերը պահպանել են իրենց քրիստոնեական հավատքը և հայկական ինքնությունը՝ չնայած խոշոր պատմական մարտահրավերներին, իրավական սահմանափակումներին և ժողովրդագրական ճնշումներին։ Երբ համայնքը գոյատևում է առանց քաղաքացիության, առանց պետական ​​աջակցության և բազմիցս կրկնվող պատմական ցնցումների միջով, մենք ականատես ենք լինում ոչ թե թուլության, այլ ուժի։ Ոչ թե անհետացման, այլ կարգապահ շարունակականության»,- եզրափակեց խոսքը Գարո Քեշիշյանը։

Ելույթներ ունեցան նաեւ Հորդանանի հայ համայնքից  Ռաքել Ասադուրյանը, Ուկրաինայից Ուժգորդի քաղաքային խորհրդի փոխնախագահ Արսեն Մելքումյանը, Բազմամշակութային Վրաստան շարժման ղեկավար, Թբիլիսի հայ համայնքի ղեկավար Առնոլդ Ստեփանյանը՝ անդրադառնալով իրենց համայնքների պատմությանն ու ներկային։  

Ամփոփելով, պետք է արձանագրենք, որ հայկական սփյուռքի մարտահրավերները մնում են նույնը՝ լեզվի, կրթության, ինքնության հարցեր, կազմակերպչական եւ կառուցվածքային խնդիրներ, Հայաստանի հետ հարաբերություններ, սփյուռքյան կազմակերպված ցանցի բացակայություն։  Հայաստանի անկախության երեքից ավելի տասնամյակների ընթացքում, այդպես էլ չհաջողվեց ստեղծել այնպիսի վստահելի կառույցներ թե՛ սփյուռքում, եւ թե՛ Հայաստանում, որոնք կարողանային համակարգել սփյուռք-հայրենիք հարաբերությունները, իսկ սփյուռքի նախարարությունը փոխարինելով հանձնակատարի գրասենյակով, ոչ միայն չնպաստեց այդ հարաբերությունների նորմալացմանը, այլեւ ավելի խորացրեց եղած հակասությունները։ Ժամանակն է, որ սփյուռքն ինքը ստեղծի հնարավորինս ներկայացուցչական հարթակ, նախանշի առաջնահերթությունները եւ  ծրագրային առաջարկներով համախմբի տարբեր համայնքներին՝ օգտագործելով  բոլոր կարող ուժերի ներուժն ու նվիրվածությունը։ Այլապես, եւս 10 տարի հետո կրկին ստիպված կլինենք կրկնել նույն մարտահրավերների ու խնդիրների մասին, գրանցելով 0 առաջընթաց։

Վերջում շնորհակալություն կազմակերպիչներին Նիկողոս Հակոբյանի գլխավորությամբ հիանալի հյուրընկալության համար։ Հատկապես տպավորիչ էր զբոսանավով պտույտը եւ գալա ընթրիքը, որի ընթացքում վայելեցինք արցախցի երգչուհի Լուսնե Մարտիրոսյանի հիսաքանչ կատարումները։

Հակոբ Ասատրյան

Բուդապեշտ -Պրահա