Կիւլպէնկեան Հիմնարկութիւնը աջակցում է հայկական աշխարհին. ՕՐԵՐ-ի հարցազրույցը

  • 30.12.2023
  • 0
  • 443 Views

Լուսանկարում՝ տնօրէն Ռազմիկ Փանոսեան

ՕՐԵՐ ամսագրի հարցերին պատասխանում են Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքի տնօրէնութիւնը՝ տնօրէն Ռազմիկ Փանոսեանը եւ փոխ-տնօրէնուհի Շողեր Մարկոսեանը։

ՇՈՂԵՐ ՄԱՐԿՈՍԵԱՆ
  • 2023-ին լրացավ Ձեր պաշտոնավարման տասը տարին։ Եթե ամփոփելու լինենք, որքանո՞վ հաջողվեց ձեզ հաղթահարել  նախանշած մարտահրավերները եւ իրականացնել ռազմավարական ծրագրերը։

-Տասնամեայ գործունէութեան նման նշաձողեր կարեւոր են իրենց անմիջական նշանակութենէն անդին. այսինքն կենսական են տարիներու գործունէութիւնը արժեւորելու եւ դասեր քաղելու համար, բարեփոխումներ ներմուծելու ըստ պահանջքի, մանաւանդ մեր այս յարափոփոխ իրականութեան մէջ։

Կարելի է ըսել որ տասը տարին շատ երկար ժամանակ է, բայց միեւնոյն ժամանակ կարճ է երբ աշխատանքը կը վերաբերի լեզուի, մշակոյթի եւ կրթութեան բնագաւառներուն, ուր շօշափելի արդիւնքները աւելի դժուար են հաշուեկշռել, յատկապէս սփիւռքեան մաշտաբներով։ Բայց եւ այնպէս կարելի է ըսել որ վերջին տասը տարիներուն Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Համայնքներու Բաժանմունքը իր ռազմավարութեան, ծրագիրներուն, իրագործած ու հովանաւորած նախագիծերուն, աշխատելակերպին եւ գործընկերներու ցանցին շնորհիւ արձանագրած է լուրջ յաջողութիւններ եւ նոյնիսկ կրցած է փոխակերպող դեր մը խաղալ: Բաժանմունքին գործունէութեան առանցքը արեւմտահայերէնի կենսունակութիւնը ապահովելն է, որուն համար մշակուած եւ ի գործ դրուած է ռազմավարութիւն մը. արդիւնքները արդէն տեսանելի են. բայց եւ այնպէս մարտահրաւէրները դիմակայելու աշխատանքը յարատեւ է։ Այսինքն, կը շարունակենք աչալուրջ ըլլալ եւ քայլ պահել  իրականութիւններուն հետ եւ ըստ պահանջքի հակազդել եւ ըստ այդմ աշխատիլ. միեւնոյն ժամանակ կը մնանք կեդրոնացած մեր առաջնահերթութիւններուն վրայ, թէ ոչ դժուար է դրական ներգործութիւն ունենալ. մեր ծրագիրները կը թարմացնենք՝ մնալով հաւատարիմ մեր առաքելութեան։ Այս հաւասարակշռութիւնը պահելը յաճախ դժուար է, քանի որ թէ՛ Հայաստանի եւ թէ՛ Սփիւռքի մէջ կացութիւնները կը փոխուին եւ կը ծագին նոր մարտահրաւէրներ, որոնց պէտք է դիմակայել չկորսնցնելով գործունէութեան ամբողջական պատկերը։   

  • Կթվարկե՞ք հաջողված ծրագրերը։

-Արեւմտահայերէնի կենսունակութիւնը եւ զարգացումը ապահովելու նպատակով, տարիներու ընթացքին Բաժանմունքը ըրած է շօշափելի ներդրումներ, հովանաւորելով եւ մշակելով լեզուակեդրոն նախաձեռնութիւններ, ներառեալ՝ ժամանակակից եւ առնչելի մշակութային նախագիծեր, մանկավարժական եւ ուղղագրիչ գործիքներ, ուսուցիչներու զարգացումի ծրագիրներ, գրականութեան թուայնացում, դպրոցական օժանդակութիւններ, հրատարակութիւններ, չափահասներու լեզուի դասընթացքներ եւ այլն:

Նախ անդրադառնամ մշակոյթին, քանի որ մշակոյթի վրայ հիմնուած նորարարութիւնը լեզուի գործածութեան մէջ, եւ անոր մերձեցումը մեր ժամանակներուն առնչուող նիւթերուն եւ խնդիրներուն ոչ միայն նախադրեալներ կը ստեղծէ որ լեզուն զարգանայ, այլեւ կը խթանէ նորարարութիւնն ու ստեղծագործ մօտեցումը՝ մտածելու եւ ինքնին գործելու արարքին մէջ։ Այս մէկը շօշափելի կը դառնայ քանի մը նախագիծերու ընդմէջէն՝ Խօսք առ, Նորարար մշակոյթի ծրագիր, եւ արդ եւս նպաստի ծրագիրով, որ պայմաններ կը ստեղծէ լեզուով նորարարական արարումի, եւ ուղղուած է երիտասարդ չափահասներուն եւ կայացած արուեստագէտներուն կամ մտաւորականներուն, մտածողներուն պիտի ըսէի, եւ նոյնիսկ լեզուին տակաւին նոր մօտեցողներուն, որոնք անպայման չեն տիրապետեր լեզուին, բայց պատրաստ են մերձենալու անոր եւ կը փափաքին ստեղծագործել անով եւ «փորձարկել» զայն։

Ապա հարկ է անդրադառնալ լեզուի ուսուցումի եւ կրթական նախագիծերուն. Բաժանմունքը կրթական բնագաւառին մէջ նշանակալից ներդրումներ ըրած է տարիներու ընթացքին. ասոնք կը վերաբերին ծրագիրներու, նախագիծերու եւ գործիքներու որոնք զանազան ձեւերով լեզուի ուսուցումը եւ փոխանցումը կը խթանեն. հոս կարելի է նշել Զնտուկ կայքէջը, որ արեւմտահայերէնով բազմազան կրթական նիւթեր ի սպաս կը դնէ ուսուցիչներու եւ հետաքրքրուողներու, եւ ամառնային լեզուի ծրագիրը՝ Զարմանազան, 10-էն 17 տարեկան երեխաներու եւ պատանիներու, 18-էն 24 տարեկան երիտասարդներու եւ Սփիւռքի մէջ լեզու դասաւանդող ուսուցիչներու համար. այս վերջինս ունի նաեւ համալսարանական ծրագիրի բաժին մը։ Տարիներու ընթացքին հարիւրաւոր երեխաներ եւ պատանիներ մասնակցած են ամառնային ճամբարին, որուն շնորհիւ ոչ միայն լեզուի իմացութիւնը բարելաւուած է, այլեւ հարազատ կապ մը ստեղծուած է լեզուին հետ։

Այսօր տեղեկատուական թեքնաբանութիւնը էական բաղադրիչ մըն է լեզուներու գործածութեան եւ կիրարկումին. հայերէնը կենսունակ եւ առնչելի (relevant) պահելու համար, հարկ է թեքնաբանական զարգացումները կիրարկել նաեւ հայերէնի երկու լեզուաճիւղերուն։ Երբ խօսքը կը վերաբերի արեւմտահայերէնի կենսունակութեան, մենք ունինք համապարփակ մօտեցում մը, եւ անհրաժեշտ է որ շարք մը զիրար ամբողջացնող ծրագիրներ զուգահեռ յառաջանան, այլապէս դժուար է յաջողութեան հասնիլ։ Ուրեմն, լեզուակեդրոն մշակութային նորարարութեան, կրթական նախագծերու, հայալեզու հրատարակութիւններու, հետազօտական եւ թարգմանական նախագծերու կողքին, Բաժանմունքը մեծապէս կը կարեւորէ տեղեկատուական թեքնաբանութիւնը եւ թեքնաբանական գործիքներու ստեղծումը։ Օրինակ՝ «Նայիրի»-ի ուղղագրիչները, որոնք հասանելի են անվճար, անփոխարինելի գործիքներ են բոլոր հայախօսներուն համար. ուղղագրիչները կը գործածուին հազարաւոր մարդոց կողմէ թէ՛ Հայաստանի, թէ՛ Սփիւռքի մէջ՝ համալսարաններու եւ դպրոցներու մէջ, հրատարակչութիւններու կողմէ, ընկերային ցանցերու եւ առցանց հարթակներու վրայ, ինչպէս նաեւ առօրեայ հաղորդակցութեան ընթացքին: iOS համակարգի «Նայիրիստեղն» ուղղագրիչին առաջին տարբերակը երբ թողարկուեցաւ, յաւելուածը ներբեռնուեցաւ 9 հազար անգամէ աւելի, կարճ ժամանակի մէջ։ Տեղեկատուական թեքնաբանութեան եւ նոյնիսկ արհեստական բանականութեան շուրջ մեր աշխատանքները թափով պիտի շարունակուին. այժմ այս ոլորտին նուիրուած մեր ծրագիրները մշակելու նոր փուլին ենք։

Բաժանմունքը կ՚առաջնորդուի նաեւ բաց եւ հասանելի գիտելիք ապահովելու հիմքերով. այս առումով հովանաւորած ենք մեծածաւալ թուայնացումի նախագիծեր, քայլ պահելու թուային եւ թեքնաբանական աշխարհին հետ, հաշուի առնելով հասանելիութեան անհրաժեշտութիւնը։ Թուայնացումի նախագիծերուն հիմնական նպատակներէն է գրաւոր եւ գրական հաւաքական ժառանգութիւնը եւ հարստութիւնը տրամադրելի դարձնել բոլորին՝ անվճար եւ առցանց ձեւաչափով, ապահովելով անոր հասանելիութիւնը եւ մատչելիութիւնը, միեւնոյն ժամանակ նպաստելու անոր պահպանումին, տարածումին եւ եկող սերունդներուն փոխանցումին։ Հոս կարելի է թուել՝ Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարանի (Digilib, Հայաստանի Ամերիկեան hամալսարան) հետ մեր համագործակցութիւնը, եւ անշուշտ Մխիթարեան Միաբանութեան հանդէսներու եւ պարբերաթերթերու (1794-1920) եզակի հաւաքածոն. ասոնց առընթեր կայ նաեւ Վլում հարթակը որ հարիւրաւոր արեւելահայերէն եւ արեւմտահայերէն ել-գիրքեր եւ ձայնագիրքեր կը տրամադրէ հանրութեան։

Տարիներու ընթացքին մեր Բաժանմունքը հովանաւորած է հարիւրաւոր գիրքերու հրատարակութիւնը՝ մանկապատանեկան գրականութենէն մինչեւ փիլիսոփայական եւ բազմալեզու հրատարակութիւններ, ամեն տեղ։ Հայաստանի մէջ մեր մեծ նախաձեռնութիւններէն է Գալուստ Կիւլպէնկեան թարգմանական մատենաշարը, որուն հիմքը դրուեցաւ 2015-ին. անոր գլխաւոր նպատակն է կամրջել երկու ափերը այն վիհին, որ գոյացած է Հայաստանի (ու Սփիւռքի) հայագիր մտաւորականութեան եւ արեւմտեան աշխարհի ընկերային գիտութիւններու ու մարդկային ուսմանց միջեւ։ Մատենաշարին շնորհիւ արդէն իսկ հրատարակուած են Ֆուկոյի, Հաբերմասի, Գրամշիի, Լիոտարի, Բադիյուի եւ Ագամբէնի գործերը։

Հայաստանի մէջ Բաժանմունքը հովանաւորած է տարբեր նախագիծեր, օժանդակելով քաղաքացիական հասարակութեան, գիտական եւ հետազօտական կեդրոններու, եւ աւելին. օրինակ՝ երկար տարիներ համագործակցած ենք Ճինիշեան յիշատակի հիմնադրամին հետ համահովանաւորելով Միջին Արեւելքէն տեղահանուածներու եւ փախստականներու օժանդակութեան շուրջ, ինչպէս նաեւ Հայաստանի մէջ երիտասարդութեան ուղղուած թեքնաբանական հմտութիւններ եւ աշխատանքային գիտելիքներ փոխանցող ծրագիրներու. ասոնց առընթեր կ՚օժանդակենք կանանց իրաւունքները պաշտպանող եւ ընտանեկան բռնութեան դէմ պայքարող կազմակերպութիւններու, մշակութային ժառանգութեան պահպանութեան եւ այլ նման նախագիծերու։ Պէտք է ըսել որ մեր օժանդակութիւնները յստակ նախագիծերու կը վերաբերին, այսինքն հազուադէպ է որ կառոյցի մը ընդհանուր գործունէութեան նպաստ կարենանք յատկացնել. միշտ կը համագործակցինք որոշ նախագիծի մը շուրջ։  

Անպայման նշեմ նաեւ Բաժանմունքին կրթաթոշակներու ծրագիրը. համալսարանականներու եւ հետազօտողներու տարեկան հարիւրաւոր կրթաթոշակներ կը յատկացնենք, ներդրում ունենալով ապագայի մտաւորականներու, գիտնականներու եւ ղեկավարներու կայացումին։ Այս կրթանպաստներուն շնորհիւ տարիներու ընթացքին հազարաւոր ուսանողներ կրցած են եւ կը շարունակեն բարձրագոյն կրթութիւն ստանալ: Ամեն տարի մեր Բաժանմունքը 1.000.000 Եւրոյի համալսարանական զանազան կրթանպաստներ կը տրամադրէ: 

Ի դէպ, վերջին տասը տարիներու ընթացքին հովանաւորուած նախագիծերու եւ տրամադրուած կրթաթոշակներու ցանկերը եւ զեկոյցները հասանելի են մեր կայքէջին վրայ։

  • Որքանո՞վ են հայկական բաժանմունքի ծրագրերը համապատասխանեցվում Կիւլպէնկեան հիմնարկության ընդհանուր ռազմավարական ծրագրերի հետ, նկատի ունենալով, որ վերջինս երկրի՝ Պորտուգալիայի մասշտաբով է այդ ամենը ծրագրում, իսկ դուք հայկական սփյուռքի։
  • – Յաճախ մարդոց համար յստակ չէ որ Հայկական Համայնքներու Բաժանմունքը մաս կը կազմէ բովանդակ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան, եւ կը գործէ ամբողջական Հիմնարկութեան կառոյցին եւ համակարգին համահունչ, թէեւ շատ առումներով Հայկական Բաժանմունքը կը տարբերի Հիմնարկութեան մնացեալ բաժանմունքներէն, քանի որ անոր թիրախը հայութիւնն է եւ հայութեան վերաբերող խնդիրները։ Բաժանմունքը կ՚աշխատի հիմնուած հնգամեայ ծրագիրներու փաթեթի մը վրայ, որ կը ներկայացուի Հիմնարկութեան հոգաբարձու մարմինին եւ կ՚արժանանայ անոր հաւանութեան։ Ծրագիրին բովանդակութիւնը անշուշտ որ վերապահուած է մեզի, բայց իւրաքանչիւր բաղադրիչ պէտք է հետեւի որոշ տրամաբանութեան մը եւ ներառական ըլլայ ամբողջական տեսլականին եւ առաքելութեան։

Բովանդակ Հիմնարկութեան ռազմավարական վերամշակման եւ ծրագրաւորման գործընթացի աւարտին ընդունուեցաւ 2023-27 տարեշրջանի ռազմավարական ծրագիրը որուն մէջ «կայունութիւն» (sustainability) եւ «արդարակշռութիւն» յղացքները ի յայտ եկան որպէս երկու հիմնական սկզբունքներ, եւ առանցքը դարձան Հիմնարկութեան գործունէութեան: Հայկական Բաժանմունքը գործուն մասնակից մը եղած է ընդհանուր ռազմավարական այս գործընթացին։ Հետեւաբար մենք ալ այսուհետ պարտինք կայունութիւնը եւ արդարակշռութիւնը նկատի ունենալ եւ կիրարկել մեր աշխատանքներուն մէջ։ Շատ առումներով մեր գործունէութիւնը արդէն իսկ ներառած է այս մօտեցումները. օրինակ՝ կրթանպաստներու մեր ծրագիրը արդարակշռութեան ակնյայտ ցուցիչ է, իսկ գալով կայունութեան, Բաժանմունքին բացայայտ նպատակն է ապահովել Սփիւռքի համայնքներու կայունութիւնը եւ կենսունակութիւնը, եւ մեր գործունէութիւնը այս ուղղութեամբ է որ կը զարգանայ. անշուշտ գտակից ենք նաեւ որ պէտք է կենսոլորտի կայունութեան ուղղութեամբ ալ աշխատինք, վերջինս յաւելեալ աշխատանքի մը կը կարօտի որուն ձեռնամուխ ենք։ Ասկէ բացի, Բաժանմունքը կ՚առաջնորդուի բովանդակ Հիմնարկութեան մէջ ի զօրու աշխատանքային արհեստավարժ եւ թափանցիկ հիմքերով։ Հիմնարկութեան վարչական համակարգը կը բանի թափանցիկութեան ու արհեստավարժ աշխատելակերպի հիման վրայ, դիմումներու արժեւորումէն մինչեւ դրամական փոխանցումները, աշխատանքային զեկոյցներէն մինչեւ հաղորդակցութիւնը եւ փաստաթուղթերու արխիւացումը եւ այլն։

  • Կարելի է արդյո՞ք մի մոտավոր թիվ նշել, թե որքան մարդ է այսօր խոսում արեւմտահայերեն եւ որոնո՞ք են այս խնդրում գլխավոր բացերը՝ դպրոցների կամ ուսուցիչների պակաս, ցանկության պակաս կամ միջավայրի ազդեցություն, կամ մի այլ պատճառ։

-Սփիւռքի մասին ընդհանուր պատկերացումները յաճախ բաւարար հիմնաւորուած չեն, եւ այս պատկերացումներուն մաս կը կազմէ նաեւ Սփիւռքի հայութեան ինչպէս նաեւ (արեւմտա)հայախօսներու քանակի տուեալները. ասոր առընթեր, Սփիւռքի մէջ գործող հայկական կեդրոններու, կրթական եւ մշակութային օճախներու, գրախանութներու եւ շատ մը այլ կառոյցներու մասին ստոյգ տուեալներ չկան. վերջերս նախաձեռնեցինք եւ հովանաւորեցինք Սփիւռքի մէջ գործող հայկական դպրոցներու ամբողջական ցանկի պատրաստութեան։ Իւրաքանչիւր համայնք անշուշտ գիտէ թէ իր երկրին, գոնէ իր քաղաքին մէջ, ի՞նչ կառոյցներ կը գործեն, այնուամենայնիւ ստոյգ տեղեկութիւններ չունինք յստակ պատասխան մը տալու համար։ Քանակական տուեալներու չգոյութիւնը յաճախ տեղ կու տայ Սփիւռքի մասին սխալ պատկերացումներու եւ սխալ արժեւորումի։ Այս պատճառով է որ 2018-ին մեկնարկեցինք Հայկական Սփիւռքի հարցախոյզ նախագիծը, որ գիտահետազօտական աշխատանք մըն է եւ որուն նպատակն է ներկայացնել այն հարցերը, դիրքորոշումներն ու հակումները որոնք կը բնորոշեն 21-րդ դարու սփիւռքահայ աշխարհը: Հետաքրքրական եւ պատեհ է հոս նշել թէ տոկոսային առումով շատ բարձր է թիւը այն մարդոց որոնք լեզուն կը դասեն որպէս ինքնութեան ամենավառ չուցիչ (եւ ոչ ինչպէս պիտի ենթադրէինք՝ Հայաստանը կամ Հայ Եկեղեցին)։

Կարելի է յստակ ըսել, որ արեւմտահայերէնը որպէս մայրենի լեզու աշխարհի մէջ կը խօսուի հաւանաբար մէկ կամ երկու տեղ միայն՝ եւ այդ վայրը Միջին Արեւելքն է։ Օրինակ՝ Լիբանանը, իր տագնապալից վիճակով հանդերձ, կը մնայ արեւմտահայախօսութեան բաբախող սիրտը, հոն եւ այլուր Միջին Արեւելքի մէջ, կայ կարողականութիւն մը եւ ուժականութիւն մը որ պէտք է կարեւորել եւ առաւելագոյնս աշխատցնել, նպաստելով անոր պահպանումին եւ ծաղկումին. բան մը որ Բաժանմունքին ուշադրութեան կեդրոնին է։ Մնացեալ համայնքներու մէջ ալ կան արեւմտահայախօսներ, կան լեզուին տիրապետողներ եւ լեզուով աշխատողներ անշուշտ, բայց հոն, նոր սերունդներու համար հայերէնը երկրորդ լեզու մըն է (heritage language) եւ (այլեւս) ոչ մայրենի։

Խնդիրներէն մէկը այն է որ Սփիւռքի կրթական համակարգերը լճացած են. երբ կարդանք յիսունականներու մտաւորականութեան գրութիւնները, կը տեսնենք որ հոն արդէն անդրադարձ կայ լճացումի վտանգին, օրինակ՝ Միջին Արեւելիքի մէջ, ուր արեւմտահայերէնը նոյնիսկ կը ծաղկէր, կարելի է ըսել։ Իսկ տասնամեակներ առաջ չլուծուած խնդիրը երբ կը խորանայ տարիներու ընթացքին, եւ միեւնոյն ժամանակ հազար ու մէկ մարտահրաւէր կը դիմագրաւէ (պատերազմ, արտագաղթ, տեղահանութիւն եւ այլն) մեր առջեւ կը պարզուի այսօրուայ պատկերը՝ ուր լեզուն այո՛ կը դասաւանդուի, բայց ոչ արդիւնաւէտ ձեւով, ուր լեզուն ոչ թէ երկրորդական կը դառնայ այլեւ տասներորդական, քանի լեզուն որ մաս չի կազմեր շատ մը դպրոցներու եւ այլ կառոյցներու ղեկավարութեան վարած քաղաքականութեան, ուր լեզուն հետզհետէ անառնչելի կը դառնայ եւ կը թուի թէ իսկական կեանքին հետ որեւէ կապ չունի…։  

Այլ հիմնական հարց մը եւս կայ. ժամանակի ընթացքին լեզուն վերապահուած մնացած է միայն որոշ գործառոյթներու, յատկապէս դպրոցական, եւ արեւմտահայերէնը դադրած է մտածելու եւ արարելու լեզու ըլլալէ. հոս ալ շատ աշխատանք կայ տանելիք։ Կ՚աշխատինք լեզուն մտածողական կալուած բերելու կամ վերադարձնելու ուղղութեամբ, լեզուով աշխատելու եւ արարելու նախադրեալները ստեղծելու, որպէսզի ան կարենայ զարգանալ։  

Գալով մարդուժին, ապա կարելի է ըսել որ մեր առօրեայ աշխատանքներուն մէջ յաճախ կ՚անդրադառնանք որ մարդուժի պակասը լուրջ հարց է։ Ինչպէ՞ս պիտի գոյանան ապագայի հայախօս մտածողներն ու ղեկավարները։ Այդ հոյլը պատրաստելու հրամայականը աւելի քան արդիական է։ Բնականաբար հայախօսութիւնը որպէս չափանիշ բաւարար չէ լաւ ղեկավար մը ըլլալու. այլ կենսական բաղադրիչներ կան, գիտելիք եւ ուսում, հեռանկարային մտածողութիւն եւ շատ մը այլ արժանիքներ, բայց եւ այնպէս հայախօս ըլլալը շատ մը անփոխարինելի արժանիքներ կու տայ։ Այս պատճառով է որ Հիմնարկութիւնը այսօրուան հայախօս երիտասարդութիւնը կը կարեւորէ, անոնց ուղղութեամբ ներդրումներ կ՚ընէ, յուսալով որ պիտի նպաստէ ապագայի (արեւմտա)հայախօս մտածողներու եւ ղեկավարներու պատրաստութեան։

Նոյնն է պարագան արեւմտահայերէն դասաւանդող ուսուցիչներուն. հոս ալ կայ մարդուժի խնդիր մը։ Ուսուցիչներու պատրաստութիւնը կ՚ենթադրէ ոչ միայն լեզուական իմացութիւն, այլ նաեւ ընդհանրապէս դասաւանդումի կերպի թարմացում։ Մեր ծրագիրներով կը փորձենք վերջինիս անդրադառնալ եւ զանազան ծրագիրներով շատ մը դպրոցներու մէջ հայերէն դասաւանդող ուսուցիչներ վերապատրաստել եւ նպաստել նորերու պատրաստութեան։ Կը տեսնենք որ կայ նաեւ հետաքրքրութեան խնդիր մը. քիչ են երիտասարդները որոնք կ՚ուզեն ապագայի արեւմտահայերէնի ուսուցիչները դառնալ, ուրեմն կը ջանանք այս հարցին ալ որոշ լուծումներ բերել։

Մէկ խօսքով յստակ է որ պէտք է բազմակողմանի աշխատանք տանիլ, զարգացնել լեզուի գործածութիւնը տարբեր բնագաւառներու մէջ, եւ զայն ներմուծել նոր ոլորտներու մէջ (մշակոյթ, թեքնաբանութիւն, բնապահպանութիւն եւ «activism») ու թարմացնել հիները (կրթութիւն), եւ բազմաշերտ միջամտութիւններու միջոցով փորձել երաշխաւորել լեզուի ապագան. օրինակ՝ մարդուժ պատրաստելու, քաղաքական որոշումներու կայացման վրայ որոշ ազդեցութիւն մը ունենալու, նոր եւ առողջ կարծիքներ եւ դիրքորոշումներ ձեւաւորելու, լեզուի հանդէպ սէր ու հետաքրքրութիւն զարգացնելու, եւ այլն։   

  • Ձեր հարցազրույցներից մեկում ասել եք, որ արեւմտահայերենի զարգացումը դա նախեւառաջ սփյուռքի գործն է։ Միաժամանակ, մտածում եք, որ արեւմտահայերենի աջակցության կենտրոն ստեղծվի նաեւ Հայաստանում, ուր այժմ բնակություն են հաստատել բազմաթիվ սփյուռքահայեր։ Ինչպե՞ս եք պատկերացնում այս երկուսի փոխգործակցությունն ու համատեղումը։

-Արեւմտահայերէնի հարցը առաջին հերթին պէտք է հետաքրքրէ եւ յուզէ լեզուի կրողները, որոնք առաւելաբար Սփիւռքի մէջ կ՚ապրին եւ սփիւռքեան իրավիճակի մը արդիւնքն են. մարդիկ որոնք իւրացուցած են լեզուն, հաշտ են եւ ինչու չէ նաեւ կը վայելեն սփիւռքեան իրականութեան որոշ բարիքներ, եւ որուն շնորհիւ շատ տալիք ունին թէ՛ լեզուին եւ թէ՛ ինքնութեան զարգացումին ու հարստացումին։

Բայց ժամանակի ընթացքին լեզուն ձեւով մը նահանջեց, քանի որ դադրեցաւ ժողովուրդին սեփականութիւնը ըլլալէ, մնալով զուտ դպրոցական պարունակին մէջ (կարծես արժանի միայն դասաւանդուելու) եւ որոշ սփիւռքեան կառոյցներու որպէս «պարտականութիւն», ասիկա բերաւ լեզուի գործածութեան եւ կարելիութիւններու սահմանափակումին եւ լեզուի լճացումին։ Այժմ կը փորձենք տարբեր ձեւերով լեզուն վերադարձնել հոն ուր կրնայ զարգանալ եւ ապրիլ, այսինքն լեզուն վերադարձնել նաեւ չափահաս անհատներու «ազատ» կեանքին մէջ, թէ՛ Հայաստանի, թէ՛ Սփիւռքի մէջ, այսինքն հոն ուր արեւմտահայախօսը կ՚ապրի այսօր։  

Ասոր առընթեր հիմա կարելի է ըսել նաեւ որ խնդիրներու «պատկանելիութեան» կամ մենաշնորհի ժամանակը ձեւով մը անցած է. արեւմտահայերէնը արդէն կը հետաքրքրէ ոչ միայն հատընտիր արեւելահայախօս մտաւորականներ, այլեւ կը թափանցէ շատ մը հայրենի հաստատութիւններ (Ազգային գրադարան, զանազան հիմնարկներ, Գիտութիւններու ակադեմիա եւ այլն), ինչ որ զուտ լեզուական փորձառութիւններէ անդին կը նպաստէ արեւմտահայ եւ արեւելահայ իրականութիւններու համարկումին։ Հայաստանի եւ անշուշտ որ Սփիւռքի մէջ, հազարաւոր (արեւմտա)հայախօսներ կան որոնք կը հաւատան լեզուի կարեւորութեան եւ զարգացումին։ Հայաստանի պետական լեզուն հայերէնն է, որ ունի երկու լեզուաճիւղ՝ արեւելահայերէնը եւ արեւմտահայերէնը. այս հանգամանքը յաճախ շատերուն կը վրիպի, իսկ մենք կ՚աշխատինք համապարփակ մօտեցումով, քանի որ այսօրուայ ընկերային շրջարկը մեզ կը մղէ որ աւելի լայն խորհինք լեզուի կարեւորութեան եւ հայերէն լեզուամտածողութեան շուրջ, եւ ըստ այդմ զայն պատկերացնենք մեր կեանքին մէջ. հայերէնի երկու լեզուաճիւղերը տալիք ունին իրար եւ կը զարգացնեն միմիանց։

  • Հաստատության համար կարեւոր ուղղություններից մեկը հայագիտությունն է։ Ինչպիսի՞ հայագիտական ծրագրերի եք աջակցում, որո՞նք են ձեզ համար գլխավոր պահանջները։ Եվ մինչեւ այժմ ձեր աջակցությունը ստացած կրթաթոշակառուներն արդյո՞ք շարունակել են իրենց գործունեությունը հայագիտության բնագավառում։ Օրինակելի ի՞նչ դեպքեր կան։

-Տարիներու ընթացքին մեր հետազօտական եւ թարգմանական դրամաշնորհներու միջոցով, առանցքային դեր ունեցանք հայագիտութեան «արդիականացման» մէջ՝ մէկ կողմէն աւելի շատ ժամանակակից նիւթերու հետազօտութիւններ հովանաւորելով, միւս կողմէն՝ նոր մտածողութիւն ու մօտեցումներ բերելով Հայաստան՝ ընկերային գիտութեան/հասարակագիտական կարեւոր նիւթերու թարգմանութիւններու միջոցով։ Այս ոլորտին մէջ շատ աւելին պէտք է ընել, եւ հետեւաբար յառաջիկայ հինգ տարիներուն մեր կենդրոնացումը պիտի դրուի վերոնշեալ երկու ուղղութիւններուն վրայ:

Համալսարանական մեր կրթաթոշակներու ծրագիրին միջոցով, կ՚աջակցինք աշխարհասփիւռ հազարաւոր ուսանողներու: Ամեն տարի 8-15 մագիստրոսական, դոկտորական ​​եւ յետդոկտորական կրթաթոշակներ կը տրամադրենք միայն հայագիտական ոլորտի ուսանողներու (Հայաստանէն դուրս), որոնց կողքին՝ բազմաթիւ այլ կրթաթոշակներ։ Օրինակ՝ 2022-ին, Հայաստանի համար կարճաժամկէտ գիտաժողովներու եւ ճամփորդական 60 դրամաշնորհ տրուեցաւ, Հայագիտութեան կարճաժամկէտ 58 նպաստ յատկացուեցաւ, իսկ Բարձրագոյն կրթութեան 149 նպաստ յատկացուեցաւ։

Կարելի է ըսել որ Հայագիտական ​​ոլորտի մէջ ներկայիս գործող նոր տաղանդներէն շատերը անցեալին արժանացած են Կիւլպէնկեանի տրամադրած կրթաթոշակներու:

  • Իսկ Պորտուգալիայում հայագիտական ծրագրեր ունե՞ք։ Եթե կան, խնդրեմ մանրամասնեք։ 

-Արդէն քանի մը տարի է որ Լիզպոնի մէջ հայերէնի ուսուցման ծրագիր մը կը հովանաւորենք ILNOVA (Instituto de Línguas da Universidade Nova de Lisboa) համալսարանին հետ համագործակցութեամբ. ունինք նաեւ հայագիտական նիւթերով դասախօսութիւններու շարք մը որ պիտի մեկնարկուի սեպտեմբերին։ Սեմինարներու շարքին նիւթերը պատմութիւնն ու մշակոյթն են, կը համագործակցինք Լիզպոնի համալսարանի բանասիրական բաժինին՝ Faculdade de Letras da Universidade de Lisboa (FLUL) եւ «Պորտուկալիա-Հայաստան բարեկամության միություն»՝ Associação de Amizade Portugal-Arménia (AAPA)-ի հետ։

  • Ի՞նչ կարծիքի եք, ժամանա՞կը չէ արդյոք Եվրոպայում ստեղծել հայագիտական ցանց։ Եվ ոչ միայն Եվրոպայում, այլեւ մյուս հայաշատ տարածաշրջաններում։

-Եւրոպայի մէջ եւ այլուր գործող հայագիտական ցանց կայ եւ կարելի է անոր գործունէութեան ծանօթանալ: Նուրբ հարց մը կայ հոս որուն պէտք է անդրադառնալ: Հայաստանի կառավարութիւնը նոր հայագիտական ամպիոններ կը հիմնէ զանազան երկիրներու մէջ, որ շատ կարեւոր քայլ մըն է: Սակայն, տպաւորութիւն կայ որ ոեւէ ջանք չի գործադրուիր որ այս նորաստեղծ ամպիոնները կապ հաստատեն արդեն իսկ գոյութիւն ունեցող հայագիտական համակարգին հետ, կամ գոնէ տեղեկացուած ըլլան թէ ուրիշ ի՞նչ հայագիտական կեդրոններ կամ մասնագէտներ կան այդ շրջաններուն մէջ:

  • Այս հարցը շատերին եմ տալիս, նաեւ հետաքրքիր է ձեր գնահատականը։ Այսօր ի՞նչ ենք հասկանում հայագիտություն ասելով, ինչպիսի՞ ընդգրկում ունի այդ սահմանումը։

-Հիմնարկութեան տեսանկիւնէն, առաւելաբար որպէս նպաստատու կազմակերպութիւն եւ ոչ անպայման զուտ ակադեմական մօտեցումով, հայագիտութիւնը կարելի է բնորոշել որեւէ նիւթով որ կը վերաբերի հայութեան կամ հայագիտութեան (աւելի դասական ընկալումով)։ Այս մօտեցումը կը կիրարկենք մեր կրթաթոշակներու ծրագիրին մէջ։ Օրինակ վերջերս Ֆիլատեֆիոյ մէջ գիտաժողով մը կայացաւ ուր արծարծուեցան տարբեր նիւթեր որոնք մինչ օրս մաս չէին կազմեր դասական հայագիտութեան, օրինակ՝ Gender Studies, կենսոլորտի աղէտի ուսումնասիրութիւններ, Feminist Studies եւ այլն, հայկական տեսանկիւնէ անշուշտ, թէ՛ սփիւռքեան եւ թէ՛ հայաստանեան պարունակին մէջ. ասոնք ալ կարելի է որակաւորել որպէս «հայագիտութիւն», տրուած ըլլալով որ հայութեան կը վերաբերին, հակառակ որ զուտ ակադեմականներու տեսանկիւնէն կրնայ նոյն մօտեցումը չըլլալ, որ բնական երեւոյթ է անշուշտ։ Հիմնարկութեան տեսանկիւնէն յստակ է որ հայերէնը չի՛ կրնար բացակայ ըլլալ հայագիտութենէն, անկախ թէ հայագիտութիւնը ի՛նչ զարգացումներ ապրի։ Այսինքն չենք կրնար հայագիտական ոլորտը զարգացնել միայն օտար լեզուներով։

  • Հայաստանում ինչպիսի՞ ծրագրեր եք իրականցնում։

-Հայաստանի մէջ Բաժանմունքը կը կեդրոնանայ երկրին համար առաջնահերթ կարեւորութիւն ունեցող ընթացիկ խնդիրներու վերաբերող հետազօտութիւններու եւ քննական ​​յանձնառութեան ամրապնդումին վրայ: Կ’աջակցինք քաղաքականութեան մշակումին ուղղուած հետազօտական ​​ծրագիրներու եւ ​​կեդրոններու, եւ նպաստ կը յատկացնենք կարեւոր միջազգային հրատարակութիւններու հայերէն թարգմանութեան եւ անոնց տարածման:

Այսինքն Հայաստանի մէջ իմացական կարիքները Հայկական Բաժանմունքին համար կը հանդիսանան աշխատանքի կարեւոր ոլորտ մը: Լուրջ, հաւասարակշռուած եւ հիմնաւորուած հետազօտութիւնները, ինչպէս նաեւ հայերէն թարգմանութիւններու միջոցով միջազգային կարեւոր բնագիրներու առկայութիւնը կրնայ հանգիլ հիմնական ազգային խնդիրներու լուծման, քննական ​​մօտեցումներու ընդլայնման եւ քաղաքականութեան մշակումի ամուր հիմքերու պատրաստման: Կ՚աշխատինք որ քննական ​​մտածողութիւնը եւ իմացական ստեղծարարութիւնը, յատկապէս հասարակական գիտութիւններու բնագաւառին մէջ, զարգանայ Հայաստանի մէջ, սատարելով այնպիսի նախագիծերու որոնց առանցքը կը հանդիսանան վերոնշեալները, օրինակ՝ համագործակցութիւն Երեւանի Պետական Համալսարանին հետ, հետազօտական կառոյցներու հետ՝ Յովհաննիսեան ինստիտուտ, թարգմանական մատենաշարը որուն նախապէս անդրադարձանք, եւ համագործակցութիւն քաղաքացիական հասարակութեան եւ այլ ոչ շահութաբեր կազմակերպութիւններու հետ։

  • Առաջիկա հինգ տարիների համար նոր ռազմավարական ծրագիր եք որդեգրել։ Ո՞րն է լինելու այդ ծրագրի հիմնական ուղղությունները։

-Մեր Բաժանմունքին հիմնական նպատակն է ապահովել Սփիւռքի համայնքներու կենսունակութիւնը՝ լեզուի, մշակոյթի եւ ինքնութեան զարգացումի պայմանները ստեղծելով, ինչպէս նաեւ սատարել Հայաստանի մէջ հետազօտութիւններու եւ քննական մտածողութեան զարգացումին։

Հետեւաբար յառաջիկայ մեր հնգամեայ ծրագիրին ընդմէջէն Բաժանմունքը պիտի կեդրոնանայ արեւմտահայերէնի եւ մշակութային ստեղծագործութեան վրայ, ինչպէս նաեւ քննական մտքի զարգացումին վրայ, որոնք անհրաժեշտ են կայուն եւ բարգաւաճող համայնքներու համար։ Ասոնց առընթեր, Բաժանմունքը պիտի շարունակէ կրթանպաստներ յատկացնել համալսարանականներու, ներդրում ունենալով ապագայի մտաւորականներու, գիտնականներու եւ ղեկավարներու կայացումին։ 

«Հայկական աշխարհին մէջ ամրապնդել լեզուն, մշակոյթը եւ քննական մտածողութիւնը» այս է մեր նոր հնգամեայ ծրագիրին բնաբանը, ուր ունինք չորս հիմնասիւներ՝ 1) Արեւմտահայերէն լեզու, 2) Մշակութային ստեղծագործութիւն եւ զարգացում, 3) Հետազօտութիւններ եւ քննական ներգրաւուածութիւն, եւ 4) Համալսարանական կրթանպաստներ։

Ուրեմն պիտի շարունակենք սատարել ուսուցիչներու զարգացումի նախագիծերու, նորարարական կրթական գործիքներու, հայերէն սորվելու ծրագիրներու, Սփիւռքի հայկական դպրոցներու, հրատարակութիւններու (թուային եւ տպագիր) եւ լեզուին վերաբերող թեքնաբանական գործիքներու, ապահովելու արեւմտահայերէնի կենսունակութիւնը։ Երկրորդ՝ մշակոյթին տալով կեդրոնական դիրք որպէս ընկերային վերափոխումի գործիք, պիտի սատարենք մեր իրականութեան մէջ դրական փոփոխութիւն բերող մշակութային գործիչներու, ներշնչելու մարդիկ եւ համայնքներ, որպէսզի անոնք փորձընկալեն, վերաիմաստաւորեն եւ տարածեն հայալեզու մշակոյթ մը՝ թարմ գաղափարներու կիրարկումով։ Երրորդ՝ պիտի հովանաւորենք առաջնահերթ կարեւորութիւն ունեցող եւ հայութեան վերաբերող արդի հիմնահարցերու մասին հետազօտութիւններ, եւ պիտի սատարենք քննական ​մտածողութեան եւ ​ներգրաւուածութեան​ զարգացումին​՝ ախտորոշելով եւ աջակցելով Հայաստանի մէջ​ ​քաղաքականութեան մշակումի ուղղուած հետազօտական նախագիծերու, տրամադրել​ով​ հաստատութենական օժանդակութիւն հետազօտական կեդրոններու եւ ​հովանաւորելով կարեւոր հրատարակութիւններ​: Եւ չորրորդ՝ պիտի շարունակենք օժանդակել հայ ուսանողներու, հայագիտութեան մէջ մասնագիտացողներու եւ հետազօտողներու՝ զարկ տալու յատկապէս այժմէական հայագիտական նիւթերու ուսումնասիրութեան։

Հարցազրույցը վարեց

Հակոբ Ասատրյանը

Հարցազրույցը լույս է տեսել ՕՐԵՐ եվրոպական ամսագրի 2023 թվականի 5-8 համարում, որը նվիրված էր «Հայագիտությունը Եվրոպայում» թեմային։

Մեր գործընկերները

ՕՐԵՐ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԱՄՍԱԳԻՐ
Մենք սոց․ ցանցերում