ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԱՆԿԱԽ ԱՄՍԱԳԻՐ
ՀՐԱՏԱՐԱԿՎՈՒՄ Է 1999թ. ՊՐԱՀԱՅՈՒՄ
17 հոկտեմբերի, 2017
Կյանքը գնում է, ՕՐԵՐՆ են մնում     Život běží, DNY zůstávají.     Life passes, DAYS remain     Жизнь проходит, ДНИ остаются

28 Յուլիս 1904. ­Ռուս Եւ Թուրք Սահ­մա­նա­պահ­նե­րու Միա­ցեալ Գրո­հով՝ Սպան­դի Են­թար­կո­ւե­ցաւ ­Սա­սու­նին Օգ­նու­թեան Փու­թա­ցող Հայ Ֆե­տա­յի­նե­րու «Որս­կան» Խում­բը

01 օգոստոսի, 2017 | 17:32

ռուս կո­զակ­նե­րու կրա­կին տակ զո­հո­ւե­ցան ­Թոր­գոմ եւ իր 10-12 ըն­կեր­նե­րը, ո­րոնք չու­զե­ցին հա­ւա­տալ, թէ ռու­սը մեղ­սա­կից էր թուր­քին…

 

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ. – ՀԱՅՐԵՆԻՔ. –29 ­Յու­լիս (հին տո­մա­րով ­Յու­լիս 16ին) 1904ին, ­Թաւ­րի­զի վրա­յով ­Թիֆ­լի­սէն ­Ժը­նեւ՝ Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թերթ «Դ­րօ­շակ»ին ու­ղար­կո­ւած հե­ռա­գիր մը կը տե­ղե­կաց­նէր.

«­Հայ յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րի եր­կու խումբ, բաղ­կա­ցած 61 հո­գուց, ո­րոնց թւում եւ մի հա­սա­կա­ւոր քա­հա­նայ, մի բժիշկ, վի­րա­բոյժ, ­Մոս­կո­ւա­յի հա­մալ­սա­րա­նի եր­կու ու­սա­նող եւ բա­ւա­կա­նա­չափ ու­րիշ ին­տե­լի­գենտ ան­ձինք, ­Յու­լիս 15/28ի գի­շե­րը կռո­ւի են բռնւում՝ Զար­դա­նիս գիւ­ղի ա­ւե­րակ­նե­րի մօտ, Էրզ­րու­մի վի­լա­յէ­թում, թուրք սահ­մա­նա­պահ զի­նո­ւոր­նե­րի եւ քրդե­րի հետ։ ­Հայ­դուկ­նե­րը՝ բա­ժա­նո­ւած եր­կու խմբի, մի վի­րա­ւոր տա­լով եւ բազ­մա­թիւ զո­հեր առ­նե­լով թշնա­մուց՝ կռւում են մին­չեւ կէ­սօր։
«Այդ ժա­մա­նակ Օլ­թիի շրջա­նի ռու­սա­կան սահ­մա­նագլ­խից՝ կո­զակ­ներ, պլաս­տուն­ներ եւ սահ­մա­նա­պահ զի­նո­ւոր­ներ, թո­ւով ա­ւե­լի քան 300 հո­գի, հրա­մա­նա­տար ­Բի­կո­վի (­Պէ­քոֆ) եւ մի քա­նի օ­ֆի­ցէր­նե­րի ա­ռաջ­նոր­դու­թեամբ, մտնում են թիւր­քաց հո­ղը, շրջա­պա­տում հայ­կա­կան խում­բը եւ տե­ղում խիստ կրակ։ ­Հա­յե­րը՝ չնա­յե­լով ի­րենց յա­ջող դիր­քե­րին, ոչ մի գնդակ չեն ար­ձա­կում ռուս­նե­րի վրայ եւ շա­րու­նա­կում են կռի­ւը թիւր­քե­րի հետ։ ­Քիչ ան­ցած ու­ղար­կում են մի պատ­գա­մա­ւոր ռուս­նե­րի մօտ եւ բա­ցատ­րե­լով ի­րենց կռո­ւի նպա­տա­կը՝ խնդրում են դա­դա­րեց­նել հրա­ցա­նաձ­գու­թիւ­նը։ ­Պատ­գա­մա­ւո­րը կա­լա­նա­ւոր­ւում է։ Ու­ղարկ­ւում է երկ­րոր­դը։ Ն­րա հետ՝ միեւ­նոյն վար­մուն­քը։ Ա­պա քա­հա­նան՝ մի ձեռ­քին խաչ, միւ­սում սպի­տակ դրօ­շակ, դի­մում է դէ­պի ռուս զօր­քե­րը, բայց դեռ տեղ չհա­սած՝ ստո­րա­բար գնդա­կա­հար է լի­նում ռուս­նե­րից։ Ի վեր­ջոյ ին­քը խմբա­պե­տը իր ըն­կեր­նե­րով սպի­տակ դրօ­շա­կը պար­զած, իբ­րեւ վեր­ջին փորձ, շարժ­ւում է դէ­պի ռուս­նե­րը, բայց սրանք նրան էլ գնդա­կա­հար են ա­նում ըն­կեր­նե­րի հետ։ Մ­նա­ցած­նե­րը ստի­պո­ւած են լի­նում փա­խուստ տալ։ ­Ռու­սաց կո­զակ­նե­րը ան­պատ­մե­լի անգ­թու­թիւն­ներ են կա­տա­րում։ ­Ման­րա­մաս­նե­րը՝ նա­մա­կով»։

Ա­հա այս­պէ՛ս ար­ձա­նագ­րո­ւե­ցաւ, 113 տա­րի­ներ ա­ռաջ, ­Յու­լիս 1904ի այս օ­րե­րուն, հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րին ա­րիւ­նա­լի պատ­մու­թեան ա­մէ­նէն դառն ու ող­բեր­գա­կան է­ջե­րէն մէ­կը՝ թուր­քեւ­ռուս հա­կա­հայ մեղ­սակ­ցու­թեան վե­րա­բե­րեալ իր դա­ժան դա­սե­րով։

Ռուս-թրքա­կան սահ­մա­նին վրայ, ­Կար­սի մեր­ձա­կայ Օլ­թիի շրջա­նին մէջ, ­Թիֆ­լի­սէն եւ Ե­րե­ւա­նէն հա­ւա­քո­ւած ու ­Սա­սու­նի օգ­նու­թեան փու­թա­ցող հայ յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րու 61 հո­գի­նոց «Որս­կան» ար­շա­ւա­խում­բը եր­կու կրա­կի մէջ յայտ­նո­ւե­ցաւ։ ­Մէկ կող­մէ թուրք սահ­մա­նա­պահ­ներն ու ա­նոնց զօ­րակ­ցող քիւր­տե­րը, իսկ միւս կող­մէ ռուս սահ­մա­նա­պահ ու­ժե­րը «գոր­ծակ­ցու­թեան» ձեռք եր­կա­րե­ցին ի­րա­րու եւ անխ­նայ կո­տո­րա­ծի են­թար­կե­ցին հա­յոց քա­ջե­րը։

Լե­նին ու ­Քե­մալ 15 տա­րի ետք մի­ջազ­գա­յին քա­ղա­քա­կա­նու­թեան լայն պաս­տա­ռին վրայ պի­տի հան­դի­սադ­րէին ա­ւե­լի ա­հա­ւոր զի­նակ­ցու­թիւն մը՝ յա­նուն ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան եւ հա­յոց ազ­գա­յին պե­տա­կա­նու­թեան խոր­տա­կու­մին։
Բայց մնանք «Որս­կան» ար­շա­ւա­խում­բի ող­բեր­գու­թեան է­ջին վրայ։

Ա­ռա­ջին ան­գա­մը չէր, որ սահ­մա­նը կտրող դաշ­նակ­ցա­կան ֆե­տա­յի­նե­րը թրքա­կան եւ քրտա­կան յար­ձա­կու­մի կ­’են­թար­կո­ւէին։ ­Բայց ա­ռա­ջին ան­գամն էր, որ ռուս սահ­մա­նա­պահ­նե­րը այդ աս­տի­ճան մո­լուց­քով եւ դա­ւադ­րա­կան ո­գիով կռնա­կէն կը դա­շու­նա­հա­րէին բա­ցա­ռա­պէս թրքա­կան բռնա­տի­րու­թեան դէմ զէնք բարձ­րա­ցու­ցած հայ յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րը։

Ընդ­հան­րա­պէս հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման հա­մար ծան­րակ­շիռ, այ­լեւ մա­հա­ցու հա­րո­ւած­նե­րու ժա­մա­նա­կաշր­ջան մը ե­ղաւ 1904ի ա­մա­ռը։ Մա­յի­սի վեր­ջե­րուն ­Սաս­նոյ երկ­րորդ ապս­տամ­բու­թիւ­նը օր­հա­սա­կան դրու­թեան մատ­նուած էր։ ­Ֆե­տա­յի­նե­րու ղե­կա­վար դէմ­քե­րէն Հ­րայր-Դ­ժոխք եւ ­Վա­հան զո­հո­ւած էին։ Անդ­րա­նիկ, ­Գէորգ ­Չա­ւուշ, ­Սե­բաս­տա­ցի ­Մու­րատ, ­Սե­պուհ եւ ­Սաս­նոյ լեռ­նե­րու ան­պար­տե­լի միւս բո­լոր հե­րոս­նե­րը, ա­ւե­լի քան 20 հա­զար տե­ղա­հան դար­ձած մեր ժո­ղո­վուր­դին գլուխն ան­ցած, դէ­պի Ա­րե­ւե­լա­հա­յաս­տան նա­հան­ջի դի­մած էին թրքա­կան եւ քրտա­կան ան­հա­մե­մա­տօ­րէն գե­րակ­շիռ զօր­քե­րու յար­ձակ­ման ու ճնշման տակ։

Հա­յոց ­Քա­ջե­րուն ա­ռաջ­նոր­դու­թեամբ ­Սաս­նոյ ժո­ղո­վուր­դը ի­ջաւ Մ­շոյ դաշտ. մի­ջազ­գա­յին պաշտ­պա­նու­թիւն պա­հան­ջե­լով մե­ծա­պե­տա­կան Եւ­րո­պա­յէն։ ­Բաղ­դա­տած ան­ցեա­լի նմա­նօ­րի­նակ դի­մում­նե­րուն, 1904ին եւ­րո­պա­կան մեծ տէ­րու­թեանց հիւ­պա­տո­սա­կան մի­ջամ­տու­թիւն­նե­րը հա­մե­մա­տա­բար ա­ւե­լի ազ­դու ե­ղան եւ ո­րոշ չա­փով սան­ձե­ցին ­Հա­մի­տի ջար­դա­րար ա­խոր­ժակ­նե­րը՝ փրկե­լով տե­ղա­հան ան­զէն հա­յու­թիւ­նը ստոյգ բնաջնջ­ման վտան­գէն։ Իսկ ֆե­տա­յա­կան ու­ժերն ու ա­նոնց միա­ցած բազ­մա­հա­րիւր հայ զի­նեալ ե­րի­տա­սարդ­նե­րը շա­րու­նա­կե­ցին կռի­ւը՝ հա­յոց յե­ղա­փո­խա­կան ու­ժը ի սպառ ջլա­տե­լու ե­լած թրքա­կան զօր­քե­րու եւ քրտա­կան հրո­սա­կա­խում­բե­րու դէմ։

Քա­ղա­քա­կան այս շրջա­գի­ծին մէջ, «Որս­կան» խում­բին վի­ճա­կո­ւած ե­ղե­րա­կան վախ­ճա­նը ե­կաւ հաս­տա­տե­լու, թէ ­Սաս­նոյ դէմ ­Հա­մի­տի նա­խա­ձեռ­նած ընդ­հա­նուր յար­ձա­կո­ղա­կա­նը ո­րո­շա­պէս քա­ջա­լե­րո­ւած էր ցա­րա­կան իշ­խա­նու­թեանց հա­յա­հա­լած քա­ղա­քա­կա­նու­թեան սաստ­կա­ցու­մէն, ո­րուն բարձ­րա­կէ­տը ե­ղաւ 1903ին հրա­պա­րա­կո­ւած հա­յոց ե­կե­ղե­ցա­պատ­կան կա­լո­ւած­նե­րը բռնագ­րա­ւե­լու ցա­րա­կան հրա­մա­նա­գի­րը։

Հա­միտ փաս­տօ­րէն ու­նէր այն ե­րաշ­խի­քը, թէ ցա­րա­կան իշ­խա­նու­թիւ­նը այս ան­գամ պի­տի չու­զէր խո­չըն­դո­տել հա­յոց յե­ղա­փո­խա­կան ող­նա­շա­րը ջախ­ջա­խե­լու իր քայ­լե­րը։ Այդ ինք­նավս­տա­հու­թեամբ ալ, ­Հա­միտ շուրջ 20 հա­զար զօրք եւ քրտա­կան հրո­սակ­ներ ար­ձա­կեց ­Սաս­նոյ քա­ջա­րի հա­յոր­դի­նե­րուն եւ ֆե­տա­յի­նե­րուն վրայ։ ­Միա­ժա­մա­նակ շարժ­ման մէջ դրաւ ­Վաս­պու­րա­կան աշ­խար­հի տա­րած­քին իր ու­ժե­րը, որ­պէս­զի նաեւ կա­րե­նայ կան­խել ու խո­չըն­դո­տել ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ­Վա­նի մար­տա­կան ու­ժին օգ­նու­թիւ­նը պա­շա­րո­ւած ­Սա­սու­նին։

Ա­հա՛ այս խո­րա­պատ­կե­րին վրայ՝ «Որս­կան» խում­բին ող­բեր­գու­թիւ­նը, իր ամ­բող­ջա­կան տա­րո­ղու­թեամբ, տե­սա­նե­լի եւ հասկ­նա­լի կը դառ­նայ։

Ար­շա­ւա­խում­բին կազ­մու­թիւ­նը փաս­տօ­րէն կ­’ար­տա­յայ­տէր ամ­բողջ կով­կա­սա­հա­յու­թիւ­նը հա­մա­կած յե­ղա­փո­խա­կան վճռա­կա­նու­թեան ա­լե­կո­ծու­մը։ ­Հա­յոց ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման միջ­նա­բերդ ­Սա­սու­նը վտան­գո­ւած էր եւ անհ­րա­ժեշտ էր փու­թալ դէ­պի պա­շա­րո­ւած հա­յոց ար­ծո­ւե­բոյ­նը։ ­Հայ ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը ոտ­քի ե­լած էր՝ Անդ­րա­նի­կին օգ­նու­թեան հաս­նե­լու…
Ար­շա­ւա­խում­բին նա­խա­ձեռ­նող­նե­րը վստահ էին, որ 61 մար­տիկ­նե­րով պի­տի կա­րե­նա­յին յաղ­թա­հա­րել սահ­մա­նը անց­նե­լու ճամ­բուն թրքա­կան եւ քրտա­կան խո­չըն­դոտ­նե­րը, ո­րով­հե­տեւ 1903ի վեր­ջե­րուն, «Որս­կան» խում­բի եր­կու ղե­կա­վար­նե­րէն Թոր­գո­մը (­Թու­ման ­Թու­մեանց) յա­ջո­ղած էր, իր «Մր­րիկ» խում­բով, կտրել միեւ­նոյն ճամ­բան եւ ա­ռանց կո­րուս­տի, կռիւ մղե­լով, հաս­նիլ ­Սա­սուն, ընդ­հա­նուր խան­դա­վա­ռու­թեան ու ինք­նավս­տա­հու­թեան ա­լիք բարձ­րաց­նե­լով հա­ւա­սա­րա­պէս թէ՛ ժո­ղո­վուր­դին եւ թէ ֆե­տա­յի­նե­րուն մօտ։

«Որս­կան»ի հայ­դուկ­նե­րը ոչ միայն լա­ւա­պէս զի­նուած էին, այ­լեւ՝ ի­րենց հետ ­Սա­սուն կը տա­նէին մե­ծա­քա­նակ փամ­փուշտ։ Ար­շա­ւա­խում­բը բաժ­նո­ւած էր եր­կու մեծ խում­բի։ Ա­ռա­ջի­նին հրա­մա­նա­տարն էր ­Թոր­գոմ, իսկ երկ­րոր­դին հրա­մա­նա­տա­րը Որ­սորդն (­Գէորգ) էր։ Եր­կուքն ալ ե­րի­տա­սարդ, զի­նո­ւո­րա­կան պատ­րաս­տու­թեան տէր եւ ֆե­տա­յա­կան կռո­ւի մէջ փոր­ձա­ռու մար­տիկ­ներ էին։ Ար­շա­ւա­խում­բին մաս կը կազ­մէին նաեւ եր­կու բժիշկ ու ­Տէր ­Ղա­զար յիս­նա­մեայ քա­հա­նան։
Փաս­տօ­րէն ար­շա­ւա­խում­բը ամ­բող­ջա­պէս պատ­րաստ էր դի­մագ­րա­ւե­լու սահ­մա­նին թրքա­կան կող­մը ի­րեն սպա­սող դժո­ւա­րու­թեանց եւ վտանգ­նե­րուն։ ­Նա­խա­տե­սած չէր, սա­կայն, ռու­սա­կան դա­ւադ­րու­թեան եւ մեղ­սակ­ցու­թեան գոր­ծօ­նը։ Եւ ճիշդ կռնա­կէն ստա­ցո­ւած այդ հա­րո­ւածն էր, որ ա­ւե­լիով ծան­րակշիռ դար­ձուց «Որս­կան»ի հե­րո­սա­կան ֆե­տա­յի­նե­րուն վի­ճա­կո­ւած ող­բեր­գու­թիւ­նը։

Թէ՛ ­Մի­քա­յէլ ­Վա­րան­դեան, թէ՛ ­Սի­մոն Վ­րա­ցեան եւ թէ Ա­րամ, «Որս­կան» ար­շա­ւա­խում­բի ող­բեր­գու­թեան անդ­րա­դար­ձող ի­րենց վկա­յու­թեանց եւ յու­շե­րուն մէջ, ա­ռան­ձին շեշ­տով եւ ման­րա­մաս­նու­թեամբ կը նկա­րագ­րեն ռուս սահ­մա­նա­պահ ու­ժե­րու հրա­նա­տա­րին՝ Պէ­քո­ֆի հրա­հան­գով կո­զակ­նե­րու գոր­ծած կա­տա­ղի յար­ձա­կու­մը հայ ֆե­տա­յի­նե­րուն վրայ։ ­Թուրք եւ քիւրտ զօր­քին դէմ խի­զա­խօ­րէն կռո­ւող հայ յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րը ա­նակն­կա­լօ­րէն կրա­կի տակ ին­կան ­Ռու­սիոյ ա­պա­ւի­նած ի­րենց թի­կուն­քէն։ ­Ռուս զօր­քին վրայ կրա­կե­լու վա­րա­նե­ցան՝ յու­սա­լով եւ սպա­սե­լով, որ ռուս սահ­մա­նա­պահ հրա­մա­նա­տա­րը կ­’անդ­րա­դառ­նայ իր սխա­լին ու կը դադ­րեց­նէ թուր­քե­րու եւ քիւր­տե­րու դէմ կռո­ւող հայ մար­տիկ­նե­րը այդ­պէս դա­ւադ­րա­բար կռնա­կէն դա­շու­նա­հա­րե­լու մեղ­սակ­ցու­թիւ­նը։

Պա­տա­հե­ցաւ ճիշդ հա­կա­ռա­կը։ Որ­քան ֆե­տա­յի­նե­րը ի­րենց կռի­ւը կեդ­րո­նա­ցու­ցին թուր­քե­րուն ուղ­ղու­թեամբ, այն­քան «հա­մար­ձակ» դար­ձան ռուս սահ­մա­նա­պահ­նե­րը։ Թոր­գոմ ե­րեք ան­գամ բա­նագնաց, վեր­ջի­նը՝ ­Տէր ­Ղա­զա­րը ու­ղար­կեց ռուս հրա­մա­նա­տար ­Պէ­քո­ֆին մօտ, որ­պէս­զի ռուս զօր­քին նկատ­մամբ հայ յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րուն ու­նե­ցած հա­մակ­րան­քը փո­խան­ցէ եւ ռուս­նե­րուն չէ­զո­քու­թիւ­նը ա­պա­հո­վէ թրքա­կան զօր­քի հետ բռնկած կռո­ւի ըն­թաց­քին։ ­Բայց ոչ միայն բա­նագ­նաց­նե­րը կա­լա­նա­ւո­րո­ւե­ցան ու սպան­նո­ւե­ցան (­Տէր ­Ղա­զար ճեր­մակ դրօշն ու խա­չը ձեռ­քին ուղ­ղա­կի սպան­նո­ւե­ցաւ), այ­լեւ մին­չեւ ուշ ե­րե­կոյ տե­ւած կռիւ­նե­րէն ար­դէն ու­ժաս­պառ դար­ձած հայ մար­տիկ­նե­րը, երբ ­Թոր­գո­մի ա­ռաջ­նոր­դու­թեամբ ճեր­մակ դրօշ բարձ­րաց­նե­լով սկսան յա­ռա­ջա­նալ դէ­պի ռուս սահ­մա­նա­պահ­նե­րը, ­Պէ­քոֆ հրա­հան­գեց անխ­նայ կրա­կել անձ­նա­տո­ւու­թեան դրօշ բարձ­րա­ցու­ցած հայ մար­տիկ­նե­րուն վրայ։

Այդ­պէ՛ս, ռուս կո­զակ­նե­րու կրա­կին տակ զո­հո­ւե­ցան ­Թոր­գոմ եւ իր 10-12 ըն­կեր­նե­րը, ո­րոնք չու­զե­ցին հա­ւա­տալ, թէ ռու­սը մեղ­սա­կից էր թուր­քին…

Ար­շա­ւա­խում­բին մէջ գտնո­ւե­ցան նաեւ մար­տիկ­ներ, ո­րոնք կռիւ մղե­լով՝ կրցան ճեղ­քել թուրք-ռու­սա­կան պա­շա­րու­մը եւ փրկո­ւիլ։

«Որս­կան» ար­շա­ւա­խում­բի մնա­ցեալ ֆե­տա­յի­նե­րը, ո­րոնք շա­րու­նա­կե­ցին թուր­քե­րու դէմ կռի­ւը, ան­գու­թօ­րէն կո­տո­րո­ւե­ցան, երբ ե­րե­կո­յեան ժա­մը 7ին ռու­սեւ­թուրք զօր­քե­րը միա­ցեալ գրո­հով մը յար­ձա­կե­ցան հա­յոց դիր­քե­րուն վրայ։
Ա­ւե­լի՛ն. ­Պէ­քոֆ եւ իր զի­նո­ւոր­նե­րը բար­բա­րո­սա­բար պղծե­ցին զէն ի ձե­ռին ին­կած հայ ֆե­տա­յի­նե­րու դիակ­նե­րը…
Հա­րո­ւա­ծը շատ ծանր ե­ղաւ։

Ցն­ցո­ւե­ցաւ ողջ հա­յու­թիւ­նը։
Ա­մէն կող­մէ բարձ­րա­ցան «վրէժ» պա­հան­ջող ձայ­ներ։
Եւ Հ.Յ.Դ. ­Կար­սի ­Կեդ­րո­նա­կան ­Կո­մի­տէի ո­րո­շու­մով, քա­նի մը շա­բաթ ետք, 1904ի Օգւս­տոս 31ին, Օլ­թիի մէջ ­Պէ­քոֆ իր ար­դար պա­տի­ժը ստա­ցաւ եւ ա­հա­բե­կո­ւե­ցաւ՝ դաշ­նակ­ցա­կան ա­հա­բե­կիչ ­Հա­մօ ­Ջամ­փո­լա­տեա­նի ար­ձա­կած ատր­ճա­նա­կի ե­րեք փամ­փուշտ­նե­րով։

Ան­շուշտ մեծ էր ռուս հրա­մա­նա­տա­րին՝ ­Պէ­քո­ֆի անձ­նա­կան պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան բա­ժի­նը, բայց շատ ա­ւե­լի ծան­րակ­շիռ էր եւ հե­ռա­հար հե­տե­ւանք­ներ ու­նե­ցաւ ­Ցա­րա­կան Ռու­սաս­տա­նի շրջա­դար­ձը դէ­պի հա­կա­հայ քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն, որ 1909ին յան­գե­ցաւ ա­նո­ւա­նա­պէս ­Դաշ­նակ­ցու­թեան «մաք­րա­գործ­ման» գոր­ծար­քին՝ բայց խոր­քին մէջ ա­րե­ւե­լա­հայ ողջ մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան եւ ազ­գա­յին¬քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­նե­րու սե­րուց­քը բան­տե­րը նե­տե­լու… մո­լուց­քին։

Իսկ ա­ւե­լի ա­հա­ւո­րը այն է, որ «Որս­կան» խում­բի սպան­դին այդ­պի­սի՛ մո­լուց­քով՝ միա­ցեալ ու­ժե­րով ձեռ­նար­կող ռու­սեւ­թուրք սահ­մա­նա­պահ զօր­քե­րու «գոր­ծակ­ցու­թիւն»ը նա­խա­դէպ ստեղ­ծեց հա­յոց ժա­մա­նա­կա­կից պատ­մու­թեան քա­ղա­քա­կան ա­մէ­նէն դառն ու դա­ժան պա­տու­հա­սին հա­մար, որ թուր­քեւ­ռուս մե­ծա­պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան հա­կա­հայ դրսե­ւո­րումն է՝ ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան խոր­տա­կու­մով եւ ազ­գա­յին պե­տա­կա­նու­թեան կոր­ծա­նու­մով։

Հայ ­Դա­տին տա­պա­րի հա­րո­ւած հասց­նող մե­ծա­գոյն մեղ­սակ­ցու­թիւ­նը ար­ձա­նագ­րո­ւե­ցաւ 1920 թո­ւա­կա­նին, երբ ­Լե­նին-­Քե­մալ միա­ցեալ գրո­հը եր­կու կրա­կի մէջ ա­ռաւ ու կոր­ծա­նեց ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թիւ­նը։ ­Մին­չեւ մեր օ­րե­րը կը թե­ւա­ծէ ռու­սեւ­թուրք հա­կա­հայ մեղ­սակ­ցու­թեան միեւ­նոյն ու­րուա­կա­նը եւ հայ քա­ղա­քա­կան միտ­քը իր մե­ծա­գոյն ան­տե­սում­նե­րէն մէ­կը կը գոր­ծէ, երբ մտա­հան կ­’ը­նէ կամ կը թե­րագ­նա­հա­տէ 1904ի ­Յու­լի­սին պա­շա­րուած ­Սա­սու­նին օգ­նու­թեան փու­թա­ցող «Որս­կան» խում­բին դէմ գոր­ծո­ւած սպան­դով սկսած եւ պար­բե­րա­բար պար­զո­ւած թուր­քեւ­ռուս «մեղ­սակ­ցու­թեան» ախ­տա­ճա­նա­չու­մը։

 

 


Առնչվող նյութեր
1. Համշենահայ երիտասարդությանը սեփական արմատներին վերադառձնելու եւ ազգային պատկանելիության գիտակցությունը բարձրացնելու հարցեր
2. «Սենատ» համահայկական իրավաքաղաքական կառույց ստեղծելու գործընթացը սկսված է
3. ՛՛Այլակրօն հայերն աշխարհի՛՛ թեմայով խորհրդաժողով Երեւանում
4. Ցեղասպանության 101-րդ տարելիցին ընդառաջ․լույս է տեսել «Պատասխան՝ 100 տարի անց» խորագրով պատկերագիրքը
5. Փարիզում Պուտին-Էրդողան հանդիպում ծրագրված չէ
6. Թուրքերը վայր են գցել ռուսական ՍՈՒ 24 ռազմական ինքնաթիռը
7. Սերժ Սարգսյան. «Գրողի ծոցը վավերացնեք»
8. ԱՄՆ-ի պետդեպը՝ Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ Թուրքիայի վարչապետ Էրդողանի հայտարարության շուրջ
9. Հայերը պետք է հակազդեն կոնգրեսականների հարյուրավոր ճամփորդություններին դեպի Թուրքիա
10. Շահան Գանտահարյան. Ուղերձը տեղ է հասել

Մեկնաբանություն

Ամենաշատ դիտվածները
1.Նալբանդյանը շշպռեց մեջ ընկած Մամեդյարովին.-տեսանյութ
2.Սոպրանո Անուշ Հովհաննիսյանն անցել է BBC Քարդիֆի ՚՚Աշխարհի երգիչ՚՚ մրցույթի եզրափակիչ փուլ
3.Հայ օպերային երգիչները գրավում են Քովենթ Գարդենը. 40 օրում 13 ելույթ Լոնդոնում
4.Եվրոպայի երկու չեմպիոն Պրահայում. Մամիկոն Ղարիբյանի եւ Մանուել Պետրոսյանի պատվին երկու անգամ հնչեց Հայաստանի օրհներգը -լուսանկարներ
5.Հայաստանի տիկնիկային թատրոնը հաղթեց Պրահայի միջազգային փառատոնում
6.՚՚Հաց բերողին՚՚ ազատեցին Ֆրանսիայում անախորժություններից խուսափելու համար. ֆրանսահայերի բողոքի ցույց խորհրդավոր ընթրիքի ժամին
7.Հայ բժշկուհիները օդանավում փրկեցին չինուհու կյանքը
8.Չեխիայի խորհրդարանը ճանաչեց Հայերի ցեղասպանությունը
9.Հայ մտավորականների բաց նամակը ՀՀ ոստիկանապետին. Մենք ցանկանում ենք ապրել պետությունում, որտեղ անպատիժ չմնան հովանավորյալները
10.«Միկոյանն իրադրության պատանդն էր, ինչ-որ չափով՝ ստալինյան զոհ»
© ORER.CZ 2003-2012, ORER.EU 2012-2017
Մեջբերումներ անելիս հղումը OՐԵՐԻՆ պարտադիր է:
Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական հեռուստա-ռադիոընթերցումն առանց հղման արգելվում է: